Tượng tròn là bức tượng đứng tự do trong không gian, bạn đi vòng quanh được và mặt nào cũng là mặt thật. Phù điêu thì khác, hình nổi lên từ một mặt nền phẳng hoặc cong, chỉ xem được từ phía trước, và toàn bộ cái hay của nó nằm ở chuyện ánh sáng đổ bóng xuống những chỗ lồi lõm.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Tập đầu tiên, mình muốn nói về hai cái tên mà ai bước vào xưởng cũng nghe ngay ngày đầu. Nghe thì đơn giản, nhưng chính chỗ khác nhau giữa chúng quyết định cách người thợ cầm đục, cách đặt đèn, và cả cách bạn nên đứng khi ngắm một tác phẩm.
Tượng tròn: thứ bạn đi vòng quanh được
Gọi là tượng tròn không phải vì nó tròn như quả bóng. Chữ tròn ở đây nghĩa là trọn vẹn mọi phía. Pho tượng Phật trên toà sen hay con nghê đá trước cửa lăng đều là tượng tròn, vì bước ra sau lưng chúng vẫn thấy một hình khối đầy đủ.
Với người làm, điều đó có nghĩa là không được phép có mặt nào bị bỏ quên. Thợ mới hay dồn công vào mặt trước, xoay ra sau mới thấy lưng phẳng lì, vai lệch. Thợ cả ở làng thường bắt học trò xoay bàn đều tay, cứ đục một lúc lại quay một góc, không cho đứng yên một chỗ quá lâu.
Tượng tròn còn phải đứng vững bằng chính trọng lượng của nó. Chân tượng nhỏ mà thân to thì phải tính chỗ đỡ, có khi là một gốc cây, một vạt áo chạm đất, có khi là cái bệ liền khối.
Vì thế khi xem một pho tượng tròn, bạn hãy để ý xem người làm đã giải quyết chuyện đứng vững thế nào. Đó thường là chỗ lộ tay nghề rõ nhất.
Phù điêu: hình nổi lên từ một mặt nền
Phù điêu là hình được tạc hoặc đắp nổi trên một mặt nền. Bạn gặp nó khắp nơi: mảng chạm trên cửa gỗ nhà thờ họ, bức tường kể chuyện ở chân tượng đài, con rồng chạy dọc lan can bậc chùa.
Người ta hay chia phù điêu theo độ nổi. Phù điêu nông thì hình chỉ nhô lên một chút, như nét vẽ có độ dày. Phù điêu cao thì hình nổi hẳn ra, có chỗ gần như tách khỏi nền, tay chân nhân vật chồm ra khỏi mặt phẳng. Chọn độ nổi bao nhiêu là một quyết định nghệ thuật, không phải chuyện thích đục sâu hay nông.
Cái khó của phù điêu là nó phải đánh lừa mắt. Một bàn tay chỉ nổi vài phân mà phải trông như đang vươn ra xa. Người làm phù điêu ép chiều sâu thật lại thành chiều sâu rất mỏng, rồi dựa vào độ nghiêng của các mặt để mắt bạn tự dựng lại khoảng cách.
Nói dễ hiểu, tượng tròn thật thà về chiều sâu, còn phù điêu là nghệ thuật nén chiều sâu.
Vì sao phù điêu sống nhờ ánh sáng?
Một mảng phù điêu đặt dưới đèn chiếu thẳng từ phía trước sẽ gần như biến mất. Bóng đổ bị xoá sạch, các lớp nông sâu hoà vào nhau, bạn chỉ còn thấy một mặt phẳng lổn nhổn. Đổi sang ánh sáng xiên từ một bên, mọi thứ bỗng nổi lên, từng nếp áo, từng sợi tóc đều có bóng.
Người thợ chạm đình xưa hiểu điều này bằng kinh nghiệm. Mảng chạm trên đầu dư, trên cốn ở đình làng Bắc Bộ thường được đục khá sâu, vì trong lòng đình tối, ánh sáng chỉ hắt vào từ cửa. Đục nông thì từ dưới đất nhìn lên chẳng thấy gì.
Trong xưởng, khi làm phù điêu, người ta hay đặt một bóng đèn ở góc thấp bên cạnh rồi thỉnh thoảng tắt đèn trần đi để soi. Chỗ nào bóng đổ nhoè là chỗ đó mặt nghiêng chưa rõ. Chỗ nào bóng quá gắt là chỗ đó vách đứng quá, cần vát lại cho mềm.
Nếu bạn có dịp đứng trước một bức phù điêu ngoài trời, thử quay lại vào lúc sáng sớm hoặc chiều muộn. Bạn sẽ thấy một tác phẩm khác hẳn lúc giữa trưa.
Chạm lộng nằm ở đâu giữa hai thứ này?
Có một dạng làm nhiều người lúng túng khi xếp loại, đó là chạm lộng, chạm thủng. Hình được đục xuyên qua tấm gỗ, các khoảng nền bị khoét bỏ hẳn, chỉ còn lại hoa lá, chim muông đan vào nhau như một tấm lưới.
Về bản chất, chạm lộng vẫn là họ hàng của phù điêu, vì nó vẫn được làm trên một tấm, vẫn có mặt trước mặt sau rõ ràng. Nhưng nó mượn thêm thứ ánh sáng xuyên qua lỗ thủng, nên đứng ở hai phía sẽ thấy hai cảm giác khác nhau, một phía là hình sáng trên nền tối, phía kia là hình tối trên nền sáng.
Người thợ chạm lộng phải tính cả chuyện tấm gỗ còn chịu lực được không. Khoét quá nhiều, những cành lá mảnh sẽ gãy theo thớ gỗ chỉ sau vài mùa nồm. Tay nghề giỏi giấu đường nối chịu lực trong dáng một cành cây hay một đuôi chim.
Nhìn từ đó, ranh giới giữa tượng tròn và phù điêu không phải bức tường cứng mà là một dải chuyển. Có những bức phù điêu cao tới mức gần thành tượng tròn dựa lưng vào tường, và có những tượng tròn mỏng như một tấm bình phong.
Đứng ở đâu để xem cho đúng?
Với tượng tròn, đừng chụp một tấm ảnh chính diện rồi đi. Hãy đi một vòng thật chậm, dừng ở bốn năm điểm, nhìn đường bao của tượng thay đổi thế nào.
Với phù điêu, hãy lùi ra để thấy bố cục chung trước, rồi mới tiến lại gần xem chi tiết. Phù điêu kể chuyện thường có nhiều lớp cảnh, và người làm hay dùng độ nổi để phân vai: nhân vật chính nổi cao, cảnh phụ chìm nông. Đọc được điều đó là bạn đọc được thứ tự câu chuyện.
Và nếu được phép, hãy để ý đến bàn tay người khác. Ở nhiều làng nghề, thợ kiểm phù điêu bằng cách nhắm mắt vuốt tay qua bề mặt, vì ngón tay bắt được chỗ gồ ghề mà mắt bỏ qua. Ở bảo tàng thì không được chạm, nhưng ở xưởng, thợ thường cho bạn thử trên một mẫu bỏ đi.
Lần tới đi qua một cổng đình hay chân một tượng đài, bạn thử tự hỏi: đây là thứ để đi vòng quanh hay thứ để đứng trước, và người làm đã muốn mình đứng ở đâu?
Câu hỏi thường gặp
Phù điêu và chạm khắc có phải là một không?
Chạm khắc là cách gọi rộng của thợ, chỉ việc đục, khắc trên gỗ, đá, kim loại. Phù điêu là một dạng tác phẩm, hình nổi trên mặt nền, và có thể làm bằng cách chạm, bằng cách đắp hoặc bằng cách đúc. Nên phần lớn chạm khắc trang trí là phù điêu, nhưng không phải phù điêu nào cũng là chạm.
Phù điêu chìm là gì?
Đó là kiểu hình được khắc lõm sâu vào trong mặt nền, đường viền ngoài thấp hơn mặt tường, còn phần hình bên trong vẫn có độ lồi lõm. Kiểu này giữ được mặt phẳng chung của bức tường nên ít bị va đập, hay gặp ở những nơi nắng gắt vì bóng đổ trong rãnh rất rõ.
Tượng bán thân có phải tượng tròn không?
Có. Tượng bán thân chỉ làm từ ngực trở lên nhưng vẫn đứng tự do và có đủ mặt sau, nên vẫn thuộc tượng tròn.
Người mới học nên bắt đầu bằng phù điêu hay tượng tròn?
Nhiều lớp cho học phù điêu đất trước, vì làm trên một tấm phẳng dễ kiểm soát và dễ hiểu chuyện ánh sáng. Nhưng cũng có thầy cho nặn tượng tròn nhỏ ngay từ đầu để người học quen nghĩ theo khối. Cả hai cách đều ổn nếu bạn làm đều tay và xoay sản phẩm thường xuyên.
Vì sao ảnh chụp phù điêu thường không đẹp bằng nhìn tận mắt?
Vì máy ảnh hay chụp chính diện với đèn flash, xoá mất bóng đổ là thứ làm nên phù điêu. Muốn chụp đẹp, hãy tắt flash và đợi lúc ánh sáng xiên, hoặc đứng lệch một chút để thấy độ nổi.
