Xem tượng phải đi vòng quanh vì một bức tượng tròn không phải một hình mà là hàng trăm hình, đổi theo từng bước chân bạn. Đứng một chỗ, bạn chỉ thấy một lát cắt. Đi một vòng, bạn mới thấy đường bao biến hoá, khối chồng khối, và hiểu người làm đã tính toán những gì.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình rủ bạn tập một thói quen nhỏ mà người trong nghề làm gần như theo bản năng. Nó không cần kiến thức gì, chỉ cần chịu bước chậm lại.
Đường bao: cái bóng đen của bức tượng
Thử tưởng tượng bạn đứng ngược sáng và bức tượng chỉ còn là một khối đen. Cái viền của khối đen ấy gọi là đường bao. Đó là thứ đầu tiên mắt người bắt được, trước cả nét mặt hay chất liệu.
Người nặn tượng rất hay nheo mắt nhìn đường bao. Có thầy dạy điêu khắc cho sinh viên đặt đèn phía sau tượng rồi đứng ở phía trước, xoay bàn từng chút, chỉ để xem đường bao ở mọi góc có gãy gọn không.
Một bức tượng tốt có đường bao rõ ràng ở nhiều hướng. Một cánh tay giơ lên tạo khoảng trống giữa tay và thân, nhìn từ phía trước rất đẹp, nhưng xoay ngang thì cánh tay đè lên thân, đường bao thành một cục. Người làm giỏi sẽ xoay cổ tay hay hướng khuỷu một chút để góc ngang cũng có khe sáng.
Khi bạn đi vòng, hãy thỉnh thoảng nheo mắt cho chi tiết nhoè đi. Bạn sẽ thấy đường bao nổi lên rõ, và thấy góc nào người làm chăm, góc nào họ bỏ qua.
Mỗi bước chân, khối lại chồng lên nhau khác đi
Ngoài đường bao, đi vòng quanh còn cho bạn thấy các khối che nhau thế nào. Nhìn thẳng, đầu nằm trên vai. Bước sang phải nửa vòng, đầu có thể quay đi, vai bên kia nhô ra, khối hông lệch về phía sau.
Những thay đổi đó tạo thành một nhịp. Có tượng có nhịp xoắn, như một người đang xoay mình, đi vòng quanh giống như theo một đường xoắn ốc. Có tượng có nhịp tĩnh, gần như cân đều bốn phía, như tượng Phật ngồi kiết già.
Tượng thờ trong chùa Việt phần nhiều đặt sát vách, người xưa làm cho cái nhìn chính diện, phía lưng giản lược. Còn tượng đặt giữa sân, giữa quảng trường thì buộc phải chăm đều. Nhìn vị trí đặt tượng là đoán được người làm đã chăm mấy mặt.
Bạn không cần gọi tên những nhịp ấy. Chỉ cần để ý cảm giác của mình thay đổi khi bước, lúc nào thấy tượng đang chuyển động, lúc nào thấy nó đứng yên.
Góc nhìn chính: người làm muốn bạn đứng ở đâu?
Dù là tượng tròn, gần như bức nào cũng có một góc chính. Đó là chỗ người làm hình dung người xem sẽ đứng nhiều nhất, thường là hướng lối đi tới, hướng cửa, hướng bậc thang.
Nhận ra góc chính rất có ích. Bạn sẽ thấy ở góc đó mọi thứ khớp lại, ánh mắt tượng gặp mắt bạn, cánh tay chỉ đúng hướng, vạt áo rơi thành một đường đẹp. Rời khỏi góc đó, tượng vẫn hay nhưng theo kiểu khác, như nghe một bài hát từ phòng bên.
Với tượng đặt cao, góc chính thường là từ dưới nhìn lên, ở một khoảng lùi nhất định. Đứng sát chân bệ ngước lên, bạn chỉ thấy cằm và lỗ mũi. Lùi ra vài chục bước, khuôn mặt mới hiện ra như người làm muốn.
Mẹo nhỏ là tìm chỗ nền đất hay nền gạch mòn nhất quanh tượng. Đó thường là nơi người ta dừng chân nhiều nhất, và cũng hay trùng với góc chính.
Ánh sáng thay đổi khi bạn đổi chỗ đứng
Đi vòng quanh cũng là đổi hướng ánh sáng so với mắt mình. Đứng thuận sáng, tượng phẳng và rõ chi tiết. Đứng ngược sáng, tượng thành khối đen với viền sáng mảnh. Đứng xiên sáng, khối nổi nhất.
Với tượng đồng ngoài trời, có góc mặt kim loại loá lên như gương, có góc lại tối hẳn. Người làm tượng đồng biết điều này nên hay xử lý bề mặt không quá bóng, để không có chỗ nào chói mất hình.
Với tượng đá trắng, ánh sáng còn thấm vào trong một chút ở các mép mỏng như vành tai, ngón tay, làm chúng trông ấm. Bạn chỉ thấy điều đó nếu đứng ở phía có ánh sáng xuyên qua.
Vì thế cùng một bức tượng, đi vòng lúc sáng và lúc chiều có thể như hai lần gặp hai người khác nhau.
Một thói quen nhỏ khi đi bảo tàng
Lần tới vào phòng tượng, bạn thử chọn đúng một bức thôi. Đi một vòng chậm, dừng ở tám điểm như tám hướng la bàn, mỗi điểm đứng đủ ba hơi thở. Rồi lùi ra xa, đi thêm một vòng rộng.
Sau đó hãy tự hỏi ba câu. Góc nào mình thích nhất. Góc nào tượng yếu nhất. Và nếu được đặt bức tượng này ở nhà, mình sẽ quay mặt nó về đâu.
Nếu đi cùng con nhỏ, hãy biến nó thành trò chơi: bạn đứng một chỗ, con đi vòng và tả lại tượng ở phía con thấy mà bạn không thấy. Trẻ con thường bắt được những chi tiết người lớn bỏ qua, như một ngón chân cong hay một chỗ tóc xoăn sau gáy.
Và khi chụp ảnh, đừng chỉ chụp mặt trước. Một tấm chụp từ phía sau, khi tượng nhìn ra cùng hướng với bạn, nhiều khi kể được nhiều chuyện hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tượng đặt sát tường thì có cần đi vòng không?
Không đi vòng được hết, nhưng vẫn nên bước sang hai bên. Nhìn chéo bốn mươi lăm độ bạn sẽ thấy độ dày thật của khối và cách người làm xử lý phần chuyển từ mặt trước sang mặt bên.
Vì sao ảnh chụp tượng hay trông dẹt?
Vì ảnh chỉ giữ một điểm nhìn, mất hẳn cảm giác chuyển động khi bạn bước. Thêm nữa, ống kính góc rộng ở gần làm méo tỷ lệ. Lùi xa rồi phóng to sẽ cho hình gần với mắt người hơn.
Có nên chạm vào tượng khi xem không?
Ở bảo tàng và di tích thì không, vì mồ hôi và dầu trên da làm ố đá, làm loang mặt đồng theo thời gian. Ở xưởng hay triển lãm cho phép chạm thì cứ nhẹ tay, ngón tay giúp hiểu khối rất nhiều.
Xem tượng trong ảnh ba chiều trên mạng có thay được xem thật không?
Ảnh ba chiều xoay được giúp làm quen với khối, nhưng thiếu kích thước thật và ánh sáng thật. Một bức tượng cao gấp đôi người đứng trước mặt cho cảm giác rất khác một hình trên màn hình.
Một vòng quanh tượng nên mất bao lâu?
Không có con số đúng, nhưng chậm hơn bạn nghĩ. Vài phút cho một bức tượng là đủ để thấy những điều người đi nhanh bỏ qua.
