Nhà điêu khắc nặn những mẫu bé cỡ bàn tay trước, vì chúng cho phép thử rất nhiều dáng và bố cục thật nhanh, nhìn được cả khối trong một cái liếc mắt, và sai thì bỏ không tiếc. Tượng lớn chỉ bắt đầu khi một phác thảo nhỏ đã thuyết phục được chính người làm.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Nếu bạn vào xưởng một nhà điêu khắc, thứ làm bạn bất ngờ có khi không phải tượng lớn mà là những kệ đầy tượng tí hon, có cái chỉ vài nhát nặn. Hôm nay mình kể vì sao chúng quan trọng thế.
Thử nhanh, sai rẻ
Một phác thảo nhỏ có thể nặn trong vài phút đến một giờ. Trong một buổi, người làm có thể thử mười dáng khác nhau cho cùng một ý: người mẹ ôm con đứng, ngồi, cúi, ngẩng, quay lưng.
Nếu nhảy thẳng vào tượng lớn, mỗi lần đổi ý là phải dựng lại cốt, đắp lại hàng chục ký đất. Không ai đủ sức đổi ý nhiều lần như thế, nên người ta dễ bám vào ý đầu tiên dù nó chưa hay.
Phác thảo nhỏ giải phóng người làm khỏi nỗi sợ phí công. Hỏng thì vo lại, nặn cái khác. Chính sự thoải mái ấy sinh ra những dáng bất ngờ.
Nhiều nhà điêu khắc nói ý tưởng tốt nhất của họ thường xuất hiện ở phác thảo thứ bảy, thứ tám, sau khi đã nặn hết những ý quen tay.
Nhìn toàn khối trong một cái liếc
Tượng lớn thì phải đi vòng, lùi xa mới thấy được toàn bộ. Phác thảo nhỏ thì cầm trên tay, xoay một vòng là thấy hết.
Ở cỡ nhỏ, mắt không bị chi tiết làm phân tâm. Bạn chỉ thấy dáng lớn, đường bao, nhịp khối, khoảng trống. Đó chính là những thứ quyết định tượng hay hay dở.
Có người đặt phác thảo lên bậu cửa sổ, nhìn nó ngược sáng như một bóng đen, để kiểm đường bao. Có người chụp ảnh nó từ góc người xem sẽ đứng khi tượng lớn được dựng.
Một phác thảo không hay ở cỡ bàn tay thì gần như chắc chắn không hay khi phóng lớn. Điều ngược lại không phải lúc nào cũng đúng, nhưng đó là cái lọc đầu tiên rất tốt.
Phác thảo không cần đẹp, cần rõ ý
Người mới hay nặn phác thảo quá kỹ, làm cả mắt mũi ngón tay. Làm vậy mất thời gian và làm mình tiếc, không dám bỏ.
Phác thảo tốt thường thô, đầu chỉ là một khối tròn, tay là một vệt đất. Nhưng dáng phải rõ: người này đang làm gì, trọng lượng dồn vào chân nào, đầu hướng về đâu.
Một bài tập hay là tự giới hạn thời gian: năm phút một phác thảo. Hết giờ là dừng, đặt lên kệ, nặn cái khác. Sau một tuần, bạn sẽ thấy tay mình nhanh và mạnh dạn hơn hẳn.
Những phác thảo thô ấy về sau nhiều khi lại được người sưu tầm quý, vì chúng giữ được hơi thở đầu tiên của ý tưởng.
Từ phác thảo tới mẫu trung gian
Khi đã chọn được một phác thảo, nhà điêu khắc thường làm một mẫu lớn hơn, chi tiết hơn, gọi là mẫu trung gian. Ở đây tỷ lệ cơ thể, nếp áo, nét mặt được làm rõ.
Mẫu trung gian là nơi giải các bài toán kỹ thuật: tượng đứng vững bằng gì, cánh tay dang có cần chỗ đỡ không, chất liệu cuối là gì thì dáng có phải sửa.
Với tượng đài lớn, mẫu trung gian thường được đổ thạch cao và dùng để phóng lên kích thước thật bằng cách lấy điểm như mình đã kể ở chuyên mục đá.
Như vậy một tượng lớn đi qua ít nhất ba kích thước: bàn tay, trung bình, và thật. Mỗi bậc là một lần sửa và lọc.
Phác thảo để trao đổi với người khác
Phác thảo nhỏ còn là ngôn ngữ chung giữa nhà điêu khắc với người đặt tượng, với hội đồng duyệt, với kiến trúc sư. Nhìn một mẫu ba chiều nhỏ dễ hiểu hơn nhiều so với bản vẽ.
Người ta thường đặt phác thảo vào một mô hình thu nhỏ của chỗ đặt tượng: một quảng trường bằng bìa, một sân đình bằng gỗ. Nhờ vậy thấy được tượng có quá nhỏ, quá lớn so với không gian không.
Ở bước này, người đặt tượng có thể góp ý thoải mái, vì sửa phác thảo rẻ. Góp ý khi tượng lớn đã đúc xong là quá muộn.
Một lời khuyên cho người đặt làm tượng: hãy yêu cầu được xem phác thảo và mẫu trung gian, và dành thời gian xem kỹ ở những bước ấy.
Tập làm phác thảo ở nhà
Bạn chỉ cần một nắm đất nặn, có thể là đất dầu cho khỏi khô, và một tấm gỗ nhỏ làm bàn. Mỗi tối nặn ba phác thảo về một chủ đề: một người đang chờ, một người đang mang vác, hai người đang nói chuyện.
Đừng nặn theo ảnh. Hãy nặn theo trí nhớ về một dáng bạn vừa thấy trong ngày, người bán hàng rong cúi xuống quang gánh, ông cụ ngồi chồm hổm uống trà.
Giữ lại những cái bạn thích, chụp ảnh, xếp lên kệ. Sau vài tháng nhìn lại, bạn sẽ thấy mắt mình đã đổi.
Lần tới thấy một tượng lớn, bạn thử hình dung xem phác thảo đầu tiên của nó trông thế nào, chỉ là một vệt đất to bằng ngón cái.
Câu hỏi thường gặp
Phác thảo điêu khắc có cần cốt không?
Phác thảo cỡ bàn tay thường không cần, hoặc chỉ cần một đoạn dây nhỏ cho chân và cột sống. Dáng có tay dang rộng thì thêm vài đoạn dây mảnh cho khỏi gục.
Nên làm phác thảo bằng đất gì?
Đất dầu tiện vì không khô và dùng lại được. Đất sét cũng tốt nhưng phải giữ ẩm hoặc để khô luôn làm kỷ niệm. Một số người dùng sáp mềm cho phác thảo rất nhỏ.
Phác thảo có giá trị như tác phẩm không?
Với nhiều nhà điêu khắc, phác thảo là một phần quan trọng của sáng tác, được trưng bày và lưu giữ. Nó cho người xem thấy quá trình suy nghĩ, thứ tượng hoàn chỉnh không còn lộ ra.
Có thể phác thảo trên máy tính thay đất không?
Có thể, nhiều người dùng phần mềm nặn số để thử dáng. Nhưng cảm giác cầm một khối thật trên tay, xoay dưới ánh sáng thật vẫn rất khó thay thế, nên nhiều người dùng cả hai.
Một tượng lớn thường có bao nhiêu phác thảo?
Không có con số cố định. Có ý tưởng ra ngay sau vài phác thảo, có ý tưởng cần hàng chục cái. Quan trọng là đừng dừng lại ở cái đầu tiên chỉ vì ngại làm thêm.
