Nặn tượng chân dung bắt đầu từ khối đầu và cổ đúng tỷ lệ, đúng độ sâu khi nhìn nghiêng, rồi chia ra các mặt phẳng lớn của trán, gò má, hàm. Mắt, môi, nếp nhăn để tới sau cùng. Cái làm tượng giống người không nằm ở chi tiết, mà ở những tỷ lệ lớn mà người mới hay vội bỏ qua.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Chân dung là bài học khó và cũng mê nhất của người nặn đất. Hôm nay mình đi theo thứ tự mà nhiều lớp điêu khắc vẫn dạy, kèm những cái bẫy mà gần như ai cũng sa vào ít nhất một lần.
Chuẩn bị chỗ ngồi và ánh sáng
Trước khi chạm vào đất, hãy sắp đặt chỗ làm. Người mẫu ngồi ở độ cao sao cho đầu họ ngang tầm với đầu tượng trên bàn xoay. Nhìn lên hay nhìn xuống người mẫu đều làm bạn nặn sai góc.
Ánh sáng nên cố định, tốt nhất là ánh sáng cửa sổ từ một phía hơi cao. Ánh sáng đổi giữa buổi sáng và buổi chiều làm khối trên mặt người mẫu đổi theo, bạn sẽ sửa đi sửa lại vô ích.
Đánh dấu chỗ đặt ghế, đánh dấu hướng ngồi, để buổi sau người mẫu quay về đúng tư thế. Chụp vài tấm ảnh bốn hướng ở buổi đầu để đối chiếu.
Người mẫu cũng cần nghỉ. Ngồi yên lâu rất mỏi, cứ khoảng nửa giờ cho họ đứng dậy đi lại. Trong lúc ấy bạn có thời gian lùi ra nhìn tổng thể.
Khối hộp sọ: sâu hơn bạn nghĩ
Lỗi số một của người mới là làm đầu quá dẹt. Nhìn chính diện, ai cũng chú ý khuôn mặt, nên đắp mặt rất kỹ mà quên rằng đằng sau mặt là cả một hộp sọ dài.
Nhìn nghiêng, chiều sâu từ trán ra sau gáy thường lớn hơn chiều rộng của mặt. Thử đặt tay một bên lên trán, một bên lên gáy của chính mình, bạn sẽ ngạc nhiên.
Vì thế người làm bắt đầu bằng một khối trứng nghiêng cho hộp sọ, gắn với một khối trụ hơi nghiêng ra trước cho cổ. Cổ không đứng thẳng như cột mà chúi về phía trước, đỡ đầu từ phía sau.
Dùng compa càng cong đo chiều dài, chiều rộng, chiều sâu đầu người mẫu, chuyển sang tượng. Chỉ cần ba con số này đúng, tượng đã có cái nền giống người.
Trục giữa và những vị trí mốc
Vạch một đường trục giữa chạy từ đỉnh đầu, qua giữa trán, sống mũi, giữa cằm. Đường này giúp bạn giữ hai bên mặt cân với nhau, và cho thấy đầu đang nghiêng hay xoay.
Có vài mốc tỷ lệ mà người học thường nhớ. Mắt nằm khoảng giữa chiều cao đầu tính từ đỉnh đầu tới cằm, thấp hơn nhiều người tưởng. Tai nằm trong khoảng giữa đường lông mày và chân mũi, ở phía sau đường giữa của đầu khi nhìn nghiêng.
Đó là mốc trung bình để khởi đầu, không phải luật. Mỗi người mẫu lệch khỏi mốc theo cách riêng, và chính chỗ lệch ấy làm nên nét riêng của họ. Hãy đo người thật để thấy họ khác mốc ở đâu.
Mỗi lần đo, đánh dấu bằng một que tăm cắm nhẹ vào đất. Bộ que tăm ấy là bản đồ cho những bước sau.
Chia mặt phẳng lớn trước, đường cong sau
Khuôn mặt có những mặt phẳng lớn: mặt trước của trán, hai mặt bên thái dương, hai gò má, mặt trước hàm, hai mặt bên hàm, mặt dưới cằm. Ở bước này, hãy đắp như xây những mảng phẳng gặp nhau thành góc, chưa làm tròn.
Lý do là ánh sáng đọc khối qua mặt phẳng. Khi các mặt phẳng lớn đã đúng hướng, dù chưa có mắt mũi, nhìn từ xa bạn đã thấy cái đầu ấy là của ai.
Hốc mắt là chỗ cần đào sâu sớm, vì mắt nằm lùi sâu dưới gờ lông mày. Người mới thường đắp nhãn cầu nổi lên trên mặt, khiến tượng như đeo kính.
Khi mặt phẳng đã ổn, mới bắt đầu nối chúng bằng những đường chuyển mềm, làm tròn gò má, làm mềm cạnh hàm.
Mắt và môi: để sau cùng vì sao?
Mắt và môi là nơi mắt người xem nhìn vào đầu tiên. Làm chúng sớm, bạn sẽ yêu chúng và không nỡ phá đi khi phát hiện tỷ lệ chung sai. Thế là cả tượng sai theo đôi mắt đẹp.
Khi đã tới lúc, hãy làm mắt như một khối cầu nằm trong hốc, mí trên và mí dưới là những dải đất mỏng bao quanh. Con ngươi trong tượng đất thường được khoét lõm để tạo bóng, nhìn xa như có ánh nhìn.
Môi không phải hai miếng đất dán lên mặt. Nó nằm trên một khối cong như nửa ống trụ của hàm răng, nên khoé miệng lùi về phía sau nhiều hơn bạn nghĩ.
Một khoé miệng nhích lên hay xuống một li đổi hẳn nét mặt. Đây là chỗ để nhìn lâu, sửa rất ít.
Làm sao biết tượng đã giống?
Hãy lùi ra xa, nheo mắt, so đường bao đầu tượng với đầu người mẫu ở bốn hướng. Nếu đường bao nghiêng đã khớp, tượng thường đã giống tới bảy tám phần.
Thử nhìn tượng và người mẫu qua gương. Gương đảo trái phải, làm mắt bạn quên thói quen, những chỗ lệch hiện ra rất rõ.
Hỏi người thân của người mẫu. Họ thường nói rất nhanh chỗ nào chưa giống, dù không nói được vì sao. Đừng chỉ tin lời khen.
Lần tới nhìn một bức tượng chân dung, bạn thử đi ra phía bên cạnh nhìn chiều sâu đầu. Cái đầu dẹt là dấu hiệu dễ nhất của một bàn tay còn non.
Câu hỏi thường gặp
Nặn chân dung từ ảnh có được không?
Được nhưng khó hơn nhiều, vì ảnh làm mất chiều sâu và ống kính có thể làm méo tỷ lệ. Nên có ảnh nhiều hướng chụp từ xa, và nếu được, gặp người thật ít nhất một lần.
Một tượng chân dung mất bao nhiêu buổi?
Với người đang học, thường cần nhiều buổi ngồi mẫu, mỗi buổi vài giờ. Người có kinh nghiệm làm nhanh hơn, nhưng phần lớn thời gian vẫn dành cho nhìn và so, không phải cho đắp đất.
Tượng chân dung nên làm cỡ nào cho người mới?
Nhiều lớp cho làm bằng hoặc nhỏ hơn người thật một chút. Cỡ người thật dễ đo trực tiếp bằng compa, còn quá nhỏ thì chi tiết khó làm, quá lớn thì tốn đất và cần cốt chắc.
Vì sao tượng của mình trông già hơn người mẫu?
Thường do đào hốc mắt, rãnh má quá sâu hoặc làm nhiều nếp nhăn nhỏ. Với người trẻ, các mặt chuyển rất mềm, nên giảm độ sâu và bớt chi tiết.
Có cần học giải phẫu để nặn chân dung không?
Rất nên. Biết xương sọ và các cơ mặt nằm ở đâu giúp bạn hiểu vì sao bề mặt lồi lõm như vậy, thay vì chỉ chép bóng sáng tối.
