Bảo dưỡng tượng đồng ngoài trời là rửa sạch bụi và phân chim bằng nước cùng chất tẩy trung tính, kiểm tra mối nối, lỗ thoát nước và khung bên trong, rồi phủ lại lớp sáp bảo vệ khi mặt đồng còn ấm. Mục tiêu là giữ lớp màu ổn định và chặn hư hại sớm, không phải đánh bóng cho sáng loáng như ngày mới đúc.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Một bức tượng đồng có thể đứng ngoài trời hàng trăm năm, nhưng chỉ khi có người chăm. Hôm nay mình kể một buổi bảo dưỡng điển hình, từ góc người đứng trên giàn giáo.
Kẻ thù của tượng đồng ngoài trời
Kẻ thù số một là nước đọng. Nước mưa nằm trong hốc, trong nếp áo, trong lòng tượng không thoát được sẽ giữ ẩm lâu, kéo theo muối và bụi, ăn mòn không đều.
Kẻ thù thứ hai là phân chim. Nó có tính ăn mòn, đậu lâu trên đồng để lại những vết loang màu khác hẳn phần còn lại.
Kẻ thù thứ ba là ô nhiễm, khói bụi xe cộ, không khí mặn gần biển. Chúng đẩy nhanh những phản ứng làm đổi màu, có khi sinh ra những vệt đen hay xanh không đẹp.
Và cuối cùng là con người: vẽ bậy, dán giấy, leo trèo, lấy cắp những phần nhỏ như ngón tay, vũ khí cầm tay của tượng. Có những bức tượng mất đi một chi tiết nhỏ mà nhiều năm sau mới có người để ý.
Rửa: nhẹ tay hơn bạn nghĩ
Buổi bảo dưỡng thường bắt đầu bằng rửa nước sạch, áp lực thấp, từ trên xuống. Mục đích là làm mềm và trôi bụi, phân chim, không phải bắn mạnh vào bề mặt. Người làm lâu năm thường thử trước ở một góc khuất phía sau tượng, xem nước và chất tẩy có làm đổi màu gì không rồi mới làm cả bức.
Với vết bẩn bám, dùng chất tẩy trung tính rất loãng và bàn chải lông mềm, rồi tráng thật kỹ. Không dùng bột chà, giấy ráp, bàn chải sắt, chất tẩy có axit hay kiềm mạnh.
Những hốc sâu, những chỗ nước đọng được lau khô bằng khăn, có khi dùng máy thổi khí nhẹ.
Rửa xong phải để tượng khô hẳn trước khi phủ sáp. Phủ sáp lên đồng còn ướt sẽ nhốt hơi ẩm bên dưới.
Kiểm tra những chỗ không ai nhìn
Trong lúc rửa, người làm bảo dưỡng soi kỹ mối nối giữa các mảnh, tìm vết nứt mảnh hay vệt gỉ chảy ra. Vệt nâu đỏ từ mối nối thường báo khung thép bên trong có vấn đề.
Lỗ thoát nước ở chân tượng, ở những chỗ thấp được thông lại. Lá cây, đất cát, tổ côn trùng hay làm tắc chúng.
Chân tượng gặp bệ được kiểm xem có nứt, có hở. Bu lông neo, nếu nhìn thấy được, được kiểm gỉ.
Mọi thứ được chụp ảnh, ghi lại, so với lần trước. Hồ sơ qua nhiều năm giúp thấy hư hại đang tiến nhanh hay chậm. Không có hồ sơ, mỗi lần bảo dưỡng lại như gặp bức tượng lần đầu, và những thay đổi chậm rãi rất dễ bị bỏ qua.
Phủ sáp nóng: vì sao phải hơ ấm?
Lớp bảo vệ quen dùng nhất là sáp. Người làm hơ ấm mặt đồng bằng đèn khò, từng vùng nhỏ, rồi quét sáp lên. Sáp tan, chảy vào các lỗ li ti và bám chắc hơn quét nguội.
Khi nguội, sáp được đánh bằng bàn chải mềm, rồi khăn mềm, cho lên một độ bóng mờ dịu. Không phải bóng loáng. Đứng dưới đất nhìn lên, bạn chỉ thấy màu đồng sâu hơn và đều hơn, như vừa được lau một lớp dầu mỏng.
Lớp sáp không vĩnh viễn. Ngoài trời, nó mòn dần sau một thời gian tuỳ khí hậu, nên việc phủ sáp là định kỳ.
Sáp có cái hay là gỡ ra được mà không hại lớp màu bên dưới. Lần bảo dưỡng sau có thể làm lại từ đầu.
Vì sao không đánh bóng tượng cho sáng?
Đánh bóng là mài bỏ lớp màu và một lớp kim loại mỏng. Lớp màu ấy là một phần tác phẩm, do người làm tạo ra hoặc thời gian tạo ra.
Mặt đồng vừa đánh bóng để ngoài trời sẽ đổi màu rất nhanh và không đều, sinh loang lổ còn xấu hơn trước. Muốn giữ sáng thì phải đánh lại liên tục, mỗi lần mất thêm một lớp.
Ở một số tượng, chỗ người ta hay sờ vào như mũi, bàn tay bị mòn sáng ra theo năm tháng. Đó là chuyện của đời sống bức tượng, người bảo dưỡng thường để yên.
Tất nhiên có những tượng được thiết kế để giữ bóng, như tượng thép không gỉ hay tượng đồng có lớp phủ đặc biệt. Khi ấy phải theo chỉ dẫn của tác giả và người làm.
Vết vẽ bậy và hư hại do người
Vết sơn xịt trên đồng phải xử lý sớm, vì để lâu sơn đông cứng và bám sâu. Nhưng gỡ sơn bằng dung môi mạnh có thể kéo luôn lớp màu đồng. Việc này nên giao người có chuyên môn.
Những phần bị gãy, mất cần được ghi lại, có ảnh, có số đo, để có thể đúc bù sau này từ khuôn cũ hoặc từ mẫu.
Đơn vị quản lý tượng có thể cân nhắc chiếu sáng ban đêm, rào thấp hay camera ở nơi hay xảy ra hư hại.
Lần tới đi qua một tượng đồng trong công viên, bạn thử nhìn chân tượng xem lỗ thoát nước có thông không. Những chi tiết nhỏ ấy quyết định bức tượng sống được bao lâu.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên bảo dưỡng tượng đồng ngoài trời một lần?
Không có con số chung. Nhiều nơi kiểm tra và làm sạch hằng năm, phủ sáp theo tình trạng lớp sáp cũ. Vùng biển, vùng ô nhiễm cần dày hơn.
Gia đình có tượng đồng nhỏ ngoài sân thì chăm thế nào?
Rửa nhẹ bằng nước sạch khi bụi, lau khô, giữ chỗ đặt thoát nước tốt. Mỗi năm có thể phủ một lớp sáp mỏng chuyên dùng cho kim loại, không đánh bóng bằng chất mài.
Có nên sơn phủ tượng đồng để khỏi xỉn?
Sơn phủ che mất màu đồng và khi bong sẽ rất khó gỡ, lại giữ ẩm bên dưới. Lớp sáp hoặc lớp phủ chuyên dụng dành cho đồng mới là lựa chọn được giới bảo quản ưa dùng.
Tượng đồng có bị sét đánh không?
Tượng kim loại đặt nơi cao, trống có thể là điểm hút sét. Tượng lớn thường được tính hệ thống chống sét và nối đất trong thiết kế, việc này thuộc về người làm kỹ thuật công trình.
Phân chim có làm hỏng đồng thật không?
Có, nếu để lâu. Nó có tính ăn mòn và để lại vết loang. Rửa định kỳ bằng nước sạch và chất tẩy trung tính là đủ, không nên cạo khô làm xước mặt đồng.
