Đúc khuôn sáp mất là làm một bản tượng bằng sáp, bọc nó trong một lớp vật liệu chịu lửa, nung cho sáp chảy hết ra ngoài để lại một khoang rỗng có đúng hình bức tượng, rồi rót đồng nóng chảy vào khoang ấy. Sáp mất đi, đồng thế chỗ, nên người ta gọi là khuôn sáp mất.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Đây là kỹ thuật đã có từ rất lâu ở nhiều nền văn minh, và đến nay vẫn là cách phổ biến nhất để làm tượng đồng nghệ thuật. Hôm nay mình đi qua từng bước, ở mức đủ để bạn hình dung một bức tượng đồng đã trải qua những gì.
Từ mẫu đất tới bản sáp
Mọi thứ bắt đầu bằng một bức tượng nặn bằng đất hoặc một chất liệu dẻo, do nhà điêu khắc làm. Đây là bản gốc, nơi mọi quyết định nghệ thuật đã chốt.
Từ mẫu đất, xưởng làm một bộ khuôn mềm, thường bằng cao su silicone, bên ngoài có lớp vỏ cứng giữ dáng. Khuôn được cắt thành mảnh để tháo ra khỏi mẫu.
Sau đó sáp nóng được láng vào mặt trong khuôn thành một lớp dày đều, đổ phần thừa ra. Gỡ khuôn ra, bạn có một bức tượng sáp rỗng, giống hệt mẫu đất.
Cũng có người nặn thẳng bằng sáp, bỏ qua mẫu đất. Cách này hợp với tượng nhỏ, nhưng mất bản gốc sau khi đúc, vì bản sáp sẽ chảy mất trong lò.
Sửa sáp: bước người ngoài không thấy
Bản sáp vừa lấy ra khỏi khuôn luôn có đường nối giữa các mảnh khuôn, có bọt khí, có chỗ mỏng. Thợ sửa sáp dùng dao nóng, que nóng làm liền đường nối, đắp chỗ thiếu, gọt chỗ thừa.
Đây là bước đòi tay nghề rất tinh, vì mọi thứ trên bản sáp sẽ hiện y nguyên trên đồng. Một vết lõm nhỏ bị bỏ sót sẽ thành một vết lõm bằng kim loại, sửa khó gấp nhiều lần.
Nhà điêu khắc tác giả thường quay lại xưởng để xem bản sáp trước khi bọc khuôn, có khi chỉnh thêm vài chỗ ngay trên sáp.
Người ta đo độ dày thành sáp ở nhiều điểm. Thành quá mỏng thì đồng không chảy kịp vào, thành quá dày thì tượng nặng, tốn đồng và dễ co ngót không đều.
Gắn cuống rót và lối thoát khí
Kim loại nóng chảy cần đường để chảy vào và không khí trong khuôn cần đường để thoát ra. Thợ gắn lên bản sáp những que sáp như một bộ rễ cây: một phễu rót lớn, những ống dẫn nhỏ hơn chạy tới các phần của tượng, và những ống thoát khí.
Bố trí cuống rót là cả một môn học. Kim loại phải tới được những phần xa như ngón tay, mép áo trước khi nguội đặc lại. Khí phải thoát được từ những chỗ cao, chỗ kín, nếu không sẽ thành lỗ rỗng trong tượng.
Thợ đúc lâu năm nhìn một bản sáp là đoán được nên đặt tượng ngược hay xuôi khi rót, nên đặt cuống ở đâu để vết cắt sau này dễ giấu.
Toàn bộ cây cuống rót này cũng làm bằng sáp, nên cũng sẽ chảy đi trong lò, để lại những đường ống rỗng trong khuôn.
Bọc khuôn và nung cho sáp chảy
Bản sáp có cuống được bọc trong vật liệu chịu lửa. Có xưởng nhúng nhiều lần vào một thứ hồ lỏng rồi rắc cát chịu lửa, mỗi lớp chờ khô, tạo thành vỏ cứng. Có xưởng đổ hỗn hợp thạch cao và cát chịu nhiệt bao quanh.
Lòng tượng rỗng cũng được lấp bằng vật liệu chịu lửa, gọi là lõi. Lõi được giữ đúng chỗ bằng những chốt kim loại nhỏ xuyên qua thành sáp, để khi sáp chảy đi, lõi không rơi lệch.
Khuôn được đưa vào lò nung. Sáp chảy ra qua đường cuống, phần còn lại cháy hết. Khuôn được nung tiếp cho thật khô và nóng, vì chút hơi ẩm nào còn lại gặp kim loại nóng chảy sẽ hoá hơi và gây nổ.
Lúc này trong khuôn là một khoang rỗng có hình bức tượng, với thành mỏng bằng đúng thành sáp lúc trước.
Rót đồng và phá khuôn
Đồng được nấu chảy trong nồi chịu nhiệt. Khuôn nóng được đặt chắc chắn, thường chôn trong cát. Thợ nghiêng nồi, rót một dòng đều, liên tục vào phễu. Rót ngắt quãng dễ để lại vết nối trong kim loại.
Đây là khoảnh khắc nguy hiểm nhất của cả quy trình. Thợ mặc đồ chịu nhiệt, nền xưởng phải khô ráo, người không phận sự đứng xa. Mình sẽ nói kỹ trong chuyên mục an toàn.
Sau khi nguội, khuôn bị đập vỡ. Bức tượng hiện ra, còn dính vỏ khuôn, còn nguyên bộ cuống rót bằng đồng như rễ cây. Thợ cắt bỏ cuống, mài phẳng chỗ cắt, đục bỏ lõi bên trong qua lỗ để sẵn.
Rồi tới khâu nguội: vá những lỗ khí, đục đường ba via, hàn ghép các phần nếu tượng đúc nhiều mảnh, và cuối cùng là tạo màu bề mặt.
Vì sao tượng đồng thường rỗng?
Nếu đúc đặc, một bức tượng cỡ người sẽ nặng khủng khiếp, tốn rất nhiều đồng, và khi nguội các phần dày co ngót không đều, sinh nứt và lõm.
Thành mỏng đều giúp kim loại nguội đồng đều, ít khuyết tật, tượng nhẹ hơn nhiều, dễ vận chuyển và dễ dựng.
Vì thế nếu bạn gõ nhẹ vào một bức tượng đồng, bạn thường nghe tiếng ngân rỗng. Đó không phải tượng làm ẩu, mà là dấu hiệu của một quy trình đúng.
Lần tới đứng trước một tượng đồng, bạn thử tìm những vết nhỏ ở chỗ khuất, nơi người thợ đã cắt cuống rót. Bức tượng nào cũng mang dấu của bộ rễ ấy, chỉ là được giấu khéo hay vụng.
Câu hỏi thường gặp
Đúc khuôn sáp mất có làm được nhiều bản không?
Được, nếu giữ lại khuôn mềm lấy từ mẫu gốc. Mỗi lần đúc cần một bản sáp mới lấy từ khuôn mềm, vì bản sáp cũ đã chảy mất. Đó là cơ sở của việc đúc nhiều bản có đánh số.
Ngoài đồng còn đúc được kim loại gì bằng sáp mất?
Nhôm, bạc, vàng, gang và nhiều hợp kim khác đều đúc được theo nguyên lý này, mỗi kim loại cần nhiệt độ nấu và cách xử lý khuôn riêng. Đồng vẫn phổ biến nhất cho tượng nghệ thuật vì chảy loãng tốt và bền ngoài trời.
Đồng đúc tượng là đồng nguyên chất à?
Thường không. Tượng hay đúc bằng hợp kim đồng, pha thêm thiếc hoặc kim loại khác để kim loại chảy loãng hơn khi rót và cứng, bền hơn khi nguội. Tỷ lệ pha tuỳ xưởng và mục đích.
Bản sáp có thể làm bằng in ba chiều không?
Hiện nay nhiều xưởng in mẫu bằng loại nhựa cháy sạch hoặc in sáp trực tiếp rồi đúc theo cách tương tự. Nguyên lý vẫn là vật liệu mẫu phải cháy hết, để lại khoang rỗng sạch trong khuôn.
Vì sao có tượng đồng bị lỗ nhỏ li ti?
Thường là do khí không thoát kịp khi rót, hoặc khuôn chưa khô hẳn, hoặc kim loại bị lẫn tạp chất. Thợ đúc vá những lỗ này trong khâu nguội, nhưng lỗ nhiều là dấu hiệu khâu khuôn hoặc rót chưa tốt.
