Tượng đồng lớn được chia thành nhiều mảnh để đúc, vì một khuôn quá lớn rất khó làm, khó nung, cần một lượng đồng nóng chảy khổng lồ cùng một lúc và chỉ cần một sự cố là hỏng cả. Các mảnh đúc xong được ráp trên một bộ khung chịu lực bên trong, hàn bằng cùng loại hợp kim, rồi mài và nhuộm màu cho liền như một khối.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Nhìn một tượng đồng cao gấp mấy lần người đứng trên quảng trường, ít ai nghĩ nó là một bức ghép. Hôm nay mình kể cách người ta chia, đúc, ráp và giấu mối nối.
Đúc liền một khối khó tới đâu?
Hãy hình dung một khuôn cao hơn hai tầng nhà. Làm khuôn, sấy khô, nung đều toàn bộ khuôn ấy đã là việc rất lớn. Chỉ một vùng còn ẩm là đủ gây sự cố khi rót.
Rồi phải có cùng lúc một lượng đồng nóng chảy rất lớn, nhiều nồi phải đạt nhiệt cùng thời điểm và rót liên tục. Kim loại chảy qua quãng đường dài trong khuôn dễ nguội trước khi tới những phần xa.
Nếu hỏng, mất trắng cả khối đồng và cả khuôn. Rủi ro dồn hết vào một lần rót.
Chia nhỏ thì mỗi mảnh vừa sức lò, vừa sức khuôn. Một mảnh hỏng thì chỉ đúc lại mảnh đó. Đây là lý do gần như mọi tượng đồng lớn đều là tượng ghép.
Chia mảnh ở đâu cho dễ giấu?
Người đúc và nhà điêu khắc cùng ngồi bàn chuyện chia mảnh ngay từ khi có mẫu lớn. Đường chia được chọn ở những chỗ tự nhiên: nếp gấp áo, cổ tay áo, thắt lưng, chỗ cổ gặp cổ áo, mép tóc.
Những chỗ này vốn có rãnh, có gờ, nên mối hàn nằm đó sẽ ít lộ. Họ tránh chia ngang giữa mặt, giữa bàn tay hay giữa một mảng phẳng rộng, vì ở đó mối nối khó giấu.
Mỗi mảnh còn phải đủ nhỏ để làm khuôn, đủ to để không có quá nhiều mối. Có tượng chia vài mảnh, có tượng chia hàng chục mảnh.
Trên mẫu thạch cao lớn, đường chia được vẽ rõ, đánh số từng mảnh, chụp ảnh lưu lại, vì sau khi đúc, chỉ nhìn mảnh đồng rời thì rất khó biết nó nằm ở đâu.
Ráp thử và khung chịu lực bên trong
Các mảnh đúc xong được làm nguội, cắt cuống, rồi ráp thử với nhau bằng kẹp và bu lông tạm. Đây là lúc phát hiện những mảnh co ngót lệch nhau một chút, cần mài chỉnh.
Bên trong tượng lớn là một bộ khung thép hoặc kim loại không gỉ, như bộ xương. Khung neo xuống móng bệ, chịu trọng lượng tượng và sức gió đẩy.
Lớp vỏ đồng được gắn vào khung qua các bản mã, các thanh giằng. Thiết kế khung là việc của người có chuyên môn kết cấu, vì tượng cao đứng giữa trời gặp gió bão chịu lực rất lớn.
Một lỗi đáng sợ là để thép thường tiếp xúc trực tiếp với đồng trong môi trường ẩm. Hai kim loại khác nhau chạm nhau có nước sẽ sinh ăn mòn ở chỗ tiếp xúc. Người làm kỹ sẽ dùng vật liệu phù hợp hoặc lót cách điện.
Hàn và giấu mối nối
Các mảnh được hàn với nhau bằng que hàn cùng họ hợp kim với tượng, để màu và độ giãn nở gần nhau. Thợ hàn từng đoạn ngắn, để nguội, tránh làm mảnh đồng cong vênh vì nóng.
Sau khi hàn, mối nối được mài phẳng, rồi thợ chạm đồng dùng đục nhỏ làm lại kết cấu bề mặt cho khớp với hai bên: vân tóc, nếp vải, vết miết tay của người nặn.
Đây là phần việc tinh nhất của khâu ghép. Mối hàn mài phẳng mà bề mặt quanh đó có vân, thì mối hàn trơn sẽ lộ ra như một vết sẹo.
Cuối cùng cả tượng được nhuộm màu một lượt, để màu đồng đều trên mọi mảnh. Màu chênh giữa các mảnh là dấu hiệu khâu nguội làm vội.
Dựng tượng lên bệ
Tượng rất lớn đôi khi được ráp hoàn chỉnh tại xưởng, kiểm tra, rồi tháo ra vận chuyển, ráp lại tại chỗ. Có tượng ráp phần dưới trên bệ trước, rồi cẩu từng phần trên lên.
Ngày dựng tượng cần cẩu, giàn giáo, đội thợ đông và tính toán kỹ đường cẩu, điểm móc. Một vết va trong lúc cẩu có thể làm móp mảnh đồng mỏng.
Sau khi dựng, mối nối ở hiện trường lại được hàn, mài, chạm và nhuộm màu tại chỗ, thường trên giàn giáo giữa trời.
Phần chân tượng nối vào bệ phải có đường thoát nước, vì nước mưa lọt vào lòng tượng mà không thoát được sẽ đọng lại, gây ăn mòn khung bên trong.
Đọc ra một tượng ghép
Với tượng làm khéo, bạn gần như không thấy mối nối từ dưới đất. Nhưng sau nhiều năm ngoài trời, lớp màu ở mối hàn đôi khi đổi khác một chút so với hai bên, hiện ra như những đường viền mảnh.
Hãy để ý các nếp áo dài chạy ngang tượng, cổ áo, cổ tay. Nếu thấy một đường màu khác chạy đều theo nếp, đó có thể là đường chia mảnh.
Gõ nhẹ ở hai phía một mối nối, tiếng ngân có khi khác nhau một chút vì độ dày thành không đều tuyệt đối.
Biết được bức tượng là bức ghép không làm nó kém đi. Ngược lại, bạn sẽ thấy sau vẻ liền khối kia là sự phối hợp của nhà điêu khắc, thợ khuôn, thợ đúc, thợ hàn, thợ chạm và thợ màu.
Câu hỏi thường gặp
Tượng đồng ghép có kém bền hơn tượng đúc liền?
Không, nếu mối hàn và khung làm đúng. Mối hàn cùng hợp kim có độ bền tương đương, và khung bên trong làm tượng chịu gió tốt hơn. Hư hại thường đến từ nước đọng bên trong hoặc khung kém chất lượng.
Bên trong tượng đồng lớn có gì?
Thường là khung thép hoặc kim loại không gỉ, các thanh giằng, bản mã gắn vỏ đồng. Có tượng còn có lối đi kiểm tra bên trong để bảo trì.
Vì sao có tượng đồng bị vệt nâu đỏ chảy từ mối nối?
Thường do khung hoặc bu lông thép bên trong bị gỉ, nước gỉ chảy ra qua khe hở. Đây là dấu hiệu cần kiểm tra khung và đường thoát nước sớm.
Tượng đồng nhỏ có cần ghép không?
Tượng nhỏ thường đúc liền, nhưng có khi các phần mảnh như cánh tay dang rộng được đúc riêng rồi ghép để khuôn đơn giản hơn và kim loại chảy tốt hơn.
Tượng đồng lớn bao lâu cần bảo dưỡng?
Không có con số chung, tuỳ khí hậu, độ ô nhiễm và chất lượng thi công. Nên có kế hoạch kiểm tra định kỳ bề mặt, mối nối, thoát nước và khung, do người có chuyên môn thực hiện.
