Tượng gốm nổ trong lò chủ yếu vì còn hơi nước hoặc túi khí bị nhốt bên trong đất. Khi lò nóng lên, nước hoá hơi giãn nở rất mạnh, không có lối thoát thì phá tung thành đất. Cách tránh là khoét rỗng cho thành mỏng đều, chừa lỗ thoát cho mọi khoang kín, nhào đất thật kỹ, phơi khô thật chậm, và nung lên nhiệt từ từ ở giai đoạn đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Mở lò ra thấy tượng mình làm cả tháng vỡ thành mảnh, còn văng vào làm sứt cả đồ của người khác, là cảm giác ai làm gốm cũng sợ. Hôm nay mình nói rõ nguyên nhân để bạn tránh từ lúc còn nặn.
Hơi nước: thủ phạm số một
Đất nặn chứa rất nhiều nước. Phơi khô ngoài không khí lấy đi phần lớn, nhưng nếu tượng dày hoặc phơi chưa đủ, lõi bên trong vẫn còn ẩm dù mặt ngoài đã trắng khô.
Trong lò, khi nhiệt độ vượt qua mức nước sôi, phần ẩm ấy hoá hơi. Hơi nước chiếm thể tích lớn gấp nhiều lần nước, nếu thoát không kịp qua lớp đất, nó đẩy tung từng mảng, có khi nổ thành tiếng.
Cách kiểm tra độ khô dân gian là áp tượng lên má. Còn mát lạnh là còn ẩm, vì nước bay hơi làm lạnh bề mặt. Khô hẳn thì ấm như nhiệt độ phòng.
Với tượng dày, người làm còn nung rất chậm ở giai đoạn đầu, giữ lò ở mức ấm một thời gian dài để đuổi hết hơi ẩm trước khi tăng nhiệt.
Túi khí bị nhốt khi nhào đất
Khi nhào đất không kỹ hoặc đắp chồng các nắm đất lên nhau mà không ép chặt, những bọt khí nhỏ bị nhốt lại. Khí trong túi kín ấy giãn nở khi nóng, cộng thêm hơi ẩm tụ quanh, thành điểm yếu dễ nổ.
Thợ gốm nhào đất theo những động tác xoắn, ép, gọi là luyện đất, để đẩy khí ra và làm đất đều. Có người cắt đôi khối đất bằng dây cước để xem mặt cắt có lỗ khí không.
Khi đắp tượng, ép từng nắm đất vào nhau, miết chặt. Đừng thả rơi những cục đất lên tượng rồi vuốt qua mặt ngoài.
Nếu thấy chỗ phồng nhỏ trên bề mặt khi đang làm, hãy chọc kim nhỏ cho khí thoát rồi miết lại.
Khoét rỗng cho thành mỏng đều
Đất dày khô chậm, nung chậm nóng, và chênh lệch giữa ngoài với trong gây căng. Vì thế tượng gốm phải rỗng, với thành dày đều, thường chừng một đốt ngón tay tuỳ kích thước tượng.
Cách hay dùng là nặn đặc, chờ đất se lại vừa đủ cứng để cầm không móp, rồi dùng dây cước cắt tượng làm đôi hoặc làm mấy phần. Dùng que vòng khoét bỏ ruột từng phần, chừa thành đều.
Sau đó dán các phần lại bằng cách khía chéo hai mặt tiếp xúc, quét một lớp hồ đất sệt, ép chặt và miết kỹ đường nối cả trong lẫn ngoài.
Chỗ khó nhất là những phần đặc như bàn tay nắm, cằm, mũi. Những chỗ ấy hoặc khoét nhỏ, hoặc giữ cho đủ mỏng ngay từ đầu.
Mọi khoang kín phải có lối thoát
Khi khoét rỗng xong và dán lại, lòng tượng thành một khoang kín. Không khí trong khoang giãn nở khi nung, nếu không có lối thoát sẽ đẩy bung đường nối.
Người làm luôn chừa ít nhất một lỗ nhỏ thông từ lòng tượng ra ngoài, thường ở đáy hoặc ở chỗ khuất như sau gáy, trong lỗ tai, lỗ mũi.
Những phần rỗng riêng biệt như đầu và thân ngăn cách, cánh tay rỗng, mỗi khoang đều phải có lỗ riêng hoặc thông với nhau.
Đây là lỗi người mới mắc rất nhiều, vì khoét xong thấy đẹp, quên mất bước cuối cùng là chọc một cái lỗ.
Phơi chậm và nung từ từ
Tượng vừa xong nên được phủ ni lông lỏng, để khô dần trong vài ngày tới vài tuần tuỳ kích thước. Khô nhanh làm mặt ngoài co trước, kéo căng lõi trong, sinh nứt.
Những phần mảnh như tay, tai khô nhanh hơn thân. Có thể bọc riêng những phần ấy cho chúng chậm lại, để cả tượng khô đều.
Đừng phơi tượng gốm dưới nắng gắt hay cạnh quạt. Mùa nồm miền Bắc thì ngược lại, tượng khô rất lâu, cần kiên nhẫn chứ đừng sấy vội. Một tượng cỡ bán thân có khi phải chờ cả tháng mới đủ khô để vào lò, và người làm gốm lâu năm coi khoảng chờ ấy là một phần của công việc chứ không phải thời gian chết.
Khi giao tượng cho xưởng nung hộ, hãy nói rõ tượng dày cỡ nào, có khoang kín không, để người đứng lò chọn chế độ lên nhiệt hợp lý.
Nứt và nổ khác nhau thế nào?
Nổ là khi mảnh đất văng ra, thường kèm tiếng, mặt vỡ sắc. Nó gần như luôn liên quan tới hơi nước hoặc khí bị nhốt.
Nứt là khi tượng còn nguyên nhưng có đường rạn, thường ở chỗ nối hai phần, chỗ chuyển từ dày sang mỏng, hoặc ở đế. Nứt hay do khô không đều hoặc co ngót khác nhau giữa các phần.
Nứt nhỏ trước khi nung có thể sửa bằng hồ đất. Nứt sau khi nung thì chỉ có thể dán hoặc trám, không liền lại thật.
Lần tới thấy một con giống đất nung ở chợ quê, bạn thử lật xem đáy nó. Nhiều khi bạn sẽ thấy một lỗ nhỏ, dấu hiệu của người thợ biết nghề.
Câu hỏi thường gặp
Tượng gốm đặc nhỏ có nung được không?
Tượng rất nhỏ, khối mỏng như con giống cỡ ngón tay có thể nung đặc nếu khô kỹ và nung chậm. Từ cỡ nắm tay trở lên nên khoét rỗng hoặc ít nhất khoét bớt ruột.
Tượng đất tự khô có cho vào lò gốm được không?
Không. Đất tự khô có chất kết dính sẽ cháy hoặc biến chất trong lò, có thể bốc khói độc và làm hỏng lò. Chỉ nung đất gốm thật.
Làm sao biết tượng đã khô đủ để nung?
Màu đất nhạt đều, chạm vào má không còn cảm giác mát, cân thấy trọng lượng không giảm nữa sau vài ngày. Không chắc thì cứ chờ thêm, chờ không bao giờ làm hỏng tượng.
Tượng gốm nổ có làm hỏng tượng khác trong lò không?
Có thể. Mảnh văng có thể dính vào men hoặc làm sứt đồ bên cạnh. Đó là lý do xưởng nung hộ thường hỏi kỹ và có quyền từ chối tượng có vẻ chưa khô hoặc quá dày.
Đất nung khác gốm men thế nào?
Đất nung là tượng đất qua lửa ở nhiệt vừa, để mộc không tráng men, màu đỏ nâu hoặc vàng tuỳ đất. Gốm men được phủ lớp men và thường nung ở nhiệt cao hơn, bề mặt bóng và kín nước hơn.
