Cốt là bộ khung đỡ đất bên trong một pho tượng, thường gồm một trụ chính thật chắc gắn vào đế, và những dây kim loại mềm uốn theo dáng tay, chân, đầu. Cốt tốt phải đỡ đúng trọng tâm, không thò ra ngoài bề mặt, và với tượng định đem nung thì không được để cốt nằm lại trong đất.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình nói về phần xương của tượng đất, thứ không ai nhìn thấy khi tượng xong nhưng quyết định tượng có đứng nổi tới sáng mai hay không.
Vì sao tượng đất cần cốt?
Đất ướt nặng và mềm. Một khối đất to bằng thân người, nếu không có gì đỡ bên trong, sẽ sệ xuống dưới sức nặng của chính nó. Cánh tay dang ra sẽ gục, đầu sẽ gập về trước.
Tượng nhỏ cỡ bàn tay, dáng đứng khép, có thể nặn đặc không cần cốt. Nhưng từ cỡ một gang tay trở lên, dáng có tay chân tách ra, thì cốt gần như bắt buộc.
Cốt còn có một việc ít ai nghĩ tới: nó giữ dáng ban đầu. Khi đã uốn cốt đúng dáng đứng, nghiêng hông, xoay vai, thì bạn chỉ việc đắp thịt lên. Sửa dáng sau khi đã đắp nhiều đất là việc rất cực.
Nhiều thầy dạy nói dựng cốt là phác thảo bằng kim loại. Bạn quyết định cả bức tượng ở bước này.
Trước khi uốn cốt, nhiều người vẽ một bản phác dáng đứng theo đúng kích thước thật lên giấy, đặt cạnh bàn. Uốn tới đâu đặt cốt lên giấy so tới đó, như thợ may so vải với rập.
Trụ chính và đế: phải chắc trước hết
Mọi bộ cốt bắt đầu bằng một tấm đế gỗ dày, nặng, đủ rộng để tượng không lật. Trên đế là một trụ chính, có thể là ống sắt, thanh thép hoặc trụ gỗ, bắt vít hay hàn chắc vào đế.
Trụ chính thường không đi thẳng lên giữa tượng mà vào tượng từ phía lưng hoặc hông, ở chỗ trọng tâm. Với tượng người đứng, nó hay chọc vào khoảng thắt lưng, để hai chân đất không phải gánh toàn bộ thân.
Lỗi hay gặp là trụ chính quá mảnh. Cầm tay lắc thấy rung là đã yếu. Khi đắp thêm vài chục ký đất, nó cong dần, cả tượng nghiêng theo.
Nếu định xoay tượng nhiều, hãy đặt đế lên một bàn xoay chắc chắn. Đừng xoay tượng bằng cách cầm thân tượng mà vặn.
Với tượng lớn hơn người, trụ chính thường là ống thép hàn thành khung có chân chống, và đế đặt trên những bánh xe khoá được để còn di chuyển trong xưởng. Không ai muốn khiêng một tượng đất ướt nặng cả tạ.
Dây uốn dáng: tay, chân và đầu
Từ trụ chính, người làm uốn dây kim loại mềm, thường là dây nhôm dày chuyên cho điêu khắc, làm xương sống, tay, chân, cổ. Dây nhôm dễ uốn, không gỉ trong đất ướt, đỡ hơn dây sắt thường.
Chiều dài các đoạn dây được đo theo tỷ lệ cơ thể. Thiếu dây ở cánh tay thì tay đất không có gì đỡ, thừa dây thì đầu dây thò ra khỏi bàn tay.
Dây không nên đặt sát bề mặt mà nằm giữa khối, chừa lớp đất đủ dày bao quanh. Dây quá sát mặt sẽ lòi ra khi bạn gọt sửa.
Ở những chỗ khớp như khuỷu, gối, dây nên để hơi mềm, cho phép chỉnh dáng nhẹ trong những buổi đầu.
Con bướm và lớp quấn cho đất bám
Với những khối lớn như đầu, ngực, mông, chỉ một sợi dây thì đất dễ trượt xuống. Người làm treo thêm những con bướm, tức những thanh gỗ nhỏ bắt chéo hình chữ thập buộc bằng dây, đặt trong lòng khối đất.
Con bướm như những cái giá nhỏ, giữ đất không trượt theo trọng lực. Chúng được buộc treo vào cốt, nằm lơ lửng trong khối.
Dây cốt trơn cũng khiến đất khó bám. Người ta quấn quanh dây một lớp dây thép mảnh, dây gai, hoặc băng vải, tạo độ nhám cho đất bám chặt.
Những chi tiết này nghe nhỏ, nhưng thiếu chúng là chuyện đất tụt cả mảng khỏi cốt xảy ra rất thường.
Tượng định nung thì cốt tính khác
Kim loại và gỗ không thể nằm trong tượng khi nung. Gỗ cháy, kim loại giãn nở khác đất, cả hai đều làm nứt vỡ tượng trong lò.
Vì vậy với tượng định nung, người làm hoặc nặn rỗng tự đỡ, đắp thành dày đều quanh lòng trống, hoặc dùng cốt có thể rút ra. Cách hay gặp là nặn trên cốt, khi đất đã se cứng vừa đủ thì cắt tượng ra thành phần, rút cốt, khoét rỗng, rồi dán các phần lại.
Có người dùng giấy báo cuộn chặt làm lõi tạm cho phần thân. Giấy cháy hết trong lò, để lại khoảng rỗng.
Nếu tượng chỉ để làm mẫu rồi đổ khuôn thạch cao, thì cốt cứ để nguyên trong đất, không cần lo.
Những lỗi làm tượng gục giữa đêm
Lỗi thứ nhất là trụ chính yếu hoặc bắt vào đế lỏng. Sáng ra thấy cả tượng nghiêng như người say.
Lỗi thứ hai là dây tay quá mảnh so với lượng đất đắp. Tối còn dang tay, sáng tay đã rủ xuống, đất nứt ở vai.
Lỗi thứ ba là dùng dây sắt thường không quấn, trong đất ướt nhiều ngày sinh gỉ, gỉ nở ra làm nứt đất từ bên trong, để lại vệt nâu loang.
Lần tới thấy một tượng đất đứng vững với cánh tay dang rộng, bạn thử hình dung bộ xương bên trong nó. Người làm đã nghĩ về nó trước cả khi chạm tay vào đất.
Câu hỏi thường gặp
Dây đồng có làm cốt được không?
Được, dây đồng mềm dễ uốn và ít gỉ, dùng tốt cho tượng nhỏ và vừa. Với tượng lớn, dây đồng có thể quá mềm, cần kết hợp trụ thép chắc hơn.
Tượng nhỏ có cần cốt không?
Tượng nhỏ, dáng khép, khối liền có thể nặn đặc không cốt. Nếu có phần mảnh như tay cầm vật, có thể dùng một đoạn dây ngắn hoặc tăm tre tạm thời, nhưng nhớ rút ra nếu định nung.
Làm sao chỉnh dáng khi đã đắp đất lên cốt?
Nếu đất còn mỏng và dây còn mềm ở khớp thì có thể nhẹ nhàng uốn. Khi đất đã dày, uốn sẽ làm nứt và tụt đất, thường phải gỡ bớt đất ở chỗ khớp rồi mới chỉnh.
Cốt cho tượng đất dầu có khác không?
Nguyên lý giống nhau. Đất dầu không làm gỉ cốt nên dây sắt quấn băng vẫn dùng được, nhưng đất dầu nặng và mềm khi ấm, nên trụ chính vẫn phải chắc.
Có bộ cốt làm sẵn để mua không?
Có những bộ khung dáng người làm sẵn cho người học, tiện cho tượng nhỏ. Với tượng có dáng riêng hay kích thước lớn, người làm vẫn phải tự dựng theo bản phác của mình.
