Đất sét gốc nước mềm, rẻ, nung được nếu đúng loại đất gốm, nhưng phải giữ ẩm liên tục khi làm. Đất dầu trộn dầu và sáp nên không bao giờ khô, rất hợp để nặn mẫu rồi đổ khuôn. Đất tự khô cứng lại trong không khí, tiện cho đồ nhỏ và trẻ con, nhưng dễ nứt và không bền như gốm.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Mình sang chuyên mục đất, chất liệu đầu tiên mà gần như ai học điêu khắc cũng chạm tay vào. Chọn đúng loại đất cho đúng việc giúp bạn đỡ được rất nhiều buổi tối bực mình.
Đất sét gốc nước: chất liệu của trường lớp
Đây là thứ đất quen thuộc nhất, chính là đất sét được lọc, luyện cho mịn, giữ độ ẩm vừa đủ để nặn. Bóp vào thấy mát tay, dẻo, ấn ngón tay để lại dấu rõ ràng.
Ưu điểm của nó là rẻ, dễ đắp, dễ gạt bớt, bề mặt nhạy với mọi động tác. Nhiều nhà điêu khắc nói đất ướt là thứ dạy tay nhanh nhất.
Nhược điểm lớn là nó khô dần. Để hở qua đêm, mặt tượng se lại, nứt chân chim, tai mũi mỏng có thể rụng. Vì thế người nặn luôn phủ tượng bằng khăn ẩm và bọc ni lông kín giữa các buổi làm, xịt nước nhẹ khi đất bắt đầu se.
Nếu là đất gốm thật, tượng sau khi xong có thể khoét rỗng, phơi khô chậm rồi nung thành đất nung. Còn đất nặn ở lớp học nhiều khi chỉ để làm mẫu, xong là nhào lại dùng tiếp.
Một mẹo nhỏ của người nặn lâu năm là giữ một xô đất vụn ngâm nước bên cạnh. Những mẩu gạt bỏ được ném vào đó, vài hôm sau vớt ra phơi cho se, luyện lại là thành đất mới. Gần như không phí một nắm nào.
Đất dầu: không bao giờ khô
Đất dầu là đất mịn trộn với dầu và sáp. Vì không có nước, nó không khô, không co, không nứt. Bạn có thể để một tượng đất dầu dang dở cả tháng, quay lại vẫn làm tiếp được.
Nó cũng giữ được chi tiết rất sắc, nên được ưa cho những mẫu cần đổ khuôn, mẫu chân dung tinh, mẫu nhân vật trong làm phim, làm đồ chơi.
Điều cần biết là đất dầu cứng khi lạnh, mềm khi ấm. Ngày đông miền Bắc, nhiều người phải hơ ấm khối đất bằng đèn hay để gần nguồn nhiệt cho dễ nặn. Ngày hè nóng, chi tiết mảnh có thể chảy nhẹ.
Đất dầu không nung được, vì dầu và sáp sẽ cháy. Nó là chất liệu trung gian, để làm mẫu rồi chuyển sang chất liệu khác bằng khuôn.
Trong các xưởng làm tượng đài, mẫu lớn bằng đất dầu ít gặp hơn vì đắt và nặng, người ta vẫn dùng đất sét cho khối lớn. Đất dầu hay xuất hiện ở mẫu nhỏ, mẫu chi tiết, nơi cần giữ nét lâu ngày.
Đất tự khô: tiện mà mỏng manh
Đất tự khô là loại đất được pha thêm chất kết dính, để ngoài không khí vài ngày là cứng lại, không cần lò. Trên thị trường có nhiều loại, từ đất giấy, đất nhẹ tới đất xốp mà trẻ con hay chơi.
Nó rất tiện cho đồ nhỏ, đồ trang trí, cho trẻ em và người mới thích nặn chơi. Không cần lò, không cần chỗ làm bẩn, xong có thể sơn màu.
Nhưng nó co khi khô, dễ nứt ở chỗ dày, và sau khi cứng thì không bền như gốm hay đá. Gặp ẩm lâu, một số loại mềm lại hoặc mốc.
Ngoài ra còn loại đất nặn polymer, nặn xong nướng trong lò nướng ở nhiệt độ thấp theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Nó cứng chắc hơn đất tự khô, hợp với chi tiết nhỏ.
Chọn đất theo việc định làm
Nếu bạn muốn học điêu khắc, tập nhìn khối, nặn chân dung, đất sét gốc nước là lựa chọn số một. Nó rẻ, dễ kiếm, và dạy bạn nhanh nhất.
Nếu bạn làm mẫu để đổ khuôn, nhất là mẫu cần để lâu, làm từng chút một sau giờ đi làm, đất dầu sẽ đỡ cho bạn nỗi lo đất khô.
Nếu bạn muốn một món đồ nhỏ giữ lại được mà không có lò nung, đất tự khô hoặc đất polymer là lựa chọn hợp lý.
Còn nếu bạn muốn tượng đất nung thật, phải dùng đất gốm và tìm được lò. Nhiều xưởng gốm nhận nung hộ, nhưng bạn phải làm tượng đúng cách để không nổ trong lò.
Giữ đất và dụng cụ đi kèm
Đất sét gốc nước nên cất trong thùng nhựa kín hoặc túi ni lông dày, để nơi mát. Đất hơi khô thì bọc trong khăn ướt vài ngày. Đất khô cứng hẳn có thể đập nhỏ, ngâm nước rồi luyện lại.
Đất dầu cất trong hộp kín cho khỏi bụi, tránh nắng. Bụi tóc dính vào đất dầu rất khó lấy ra.
Dụng cụ cơ bản cho cả ba loại khá giống nhau: que nặn bằng tre hay gỗ đầu dẹt đầu tròn, que vòng dây để gọt, một miếng bọt biển, một bình xịt nước cho đất sét.
Người Việt mình còn có lợi thế là tre rẻ và sẵn. Rất nhiều thợ tự vót que nặn theo đúng bàn tay mình, và những cây que ấy theo họ cả đời.
Nếu mới bắt đầu, bạn không cần sắm gì đắt tiền. Một túi đất sét, vài que tre tự vót, một chiếc khăn ẩm và tấm ni lông là đủ cho cả tháng tập đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Đất sét ngoài ruộng có nặn tượng được không?
Có thể, nhưng phải lọc bỏ sạn, rễ, rác và luyện kỹ. Muốn nung thì còn phải biết đất đó chịu lửa đến đâu, vì nhiều loại đất ruộng nung lên dễ nứt vỡ.
Đất dầu có độc không?
Đất dầu bán cho mỹ thuật nhìn chung an toàn khi dùng bình thường, nhưng nên rửa tay sau khi nặn và không để trẻ nhỏ cho vào miệng. Khi hơ nóng không để quá nóng gần lửa trần.
Tượng đất tự khô bị nứt thì sửa thế nào?
Có thể trám vết nứt bằng chính loại đất đó pha hơi ướt hoặc keo theo hướng dẫn, để khô rồi đánh nhẹ cho phẳng. Để tránh nứt, nên làm những phần dày có lõi giấy hay xốp bên trong cho thành mỏng đều.
Đất nặn của trẻ con có dùng để học điêu khắc được không?
Đủ để chơi và làm quen hình khối, nhưng đất quá mềm và dính khó giữ chi tiết, dễ biến dạng. Khi đã thích nghề, nên chuyển sang đất sét hoặc đất dầu.
Một tượng đất sét bỏ dở có giữ được bao lâu?
Nếu bọc kín trong ni lông, phủ khăn ẩm và kiểm tra vài ngày một lần, có thể giữ nhiều tuần. Để hở vài ngày trong mùa hanh là đất sẽ nứt và rụng chi tiết.
