Các làng nghề đồng Việt chia thành hai dòng chính. Làng đúc nấu chảy đồng rồi rót vào khuôn để làm chuông, tượng, đỉnh, đồ thờ. Làng gò dùng búa gõ tấm đồng thành mâm, nồi, phù điêu, tượng. Mỗi làng giữ cho mình những bí quyết riêng về pha đồng, làm khuôn hay nhịp búa.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Ở chuyên mục đúc đồng mình đã kể về kỹ thuật. Hôm nay mình đi về những làng đã giữ các kỹ thuật ấy qua nhiều đời, và kể những điều đã được biết rộng rãi về họ.
Làng đúc: nơi có lò và khuôn
Đặc trưng của làng đúc là những lò nấu đồng, những bãi làm khuôn đất, và những ngày rót đồng mà cả xóm đều biết. Sản phẩm thường là chuông chùa, khánh, đỉnh, lư hương, tượng thờ, tượng lớn.
Ở Hà Nội, tên phố Ngũ Xã bên hồ Trúc Bạch gắn với năm làng nghề đúc đồng xưa di cư về đây. Ngôi chùa trong khu phố có một pho tượng Phật bằng đồng rất lớn do chính thợ đúc trong vùng làm vào giữa thế kỷ hai mươi, đến nay vẫn được nhắc như niềm tự hào của nghề.
Ở Huế, phường Đúc gắn với nghề đúc đồng phục vụ triều Nguyễn. Nhiều đồ đồng nổi tiếng ở kinh thành Huế là thành quả của thợ đúc thời ấy.
Ngày nay, ở vùng Ý Yên phía nam đồng bằng và một số nơi khác, có những làng và xưởng chuyên đúc tượng lớn, chuông lớn cho các công trình.
Ở miền Trung, làng Phước Kiều được biết tới với nghề đúc đồng, nhất là cồng chiêng và đồ đồng gia dụng. Cồng chiêng đúc xong còn phải chỉnh âm bằng tay, gõ từng chút trên mặt cho tới khi tiếng đạt, một kỹ năng nằm giữa nghề đúc và nghề nhạc.
Làng gò: nhịp búa trên tấm đồng
Làng gò không cần lò nấu chảy lớn. Họ cần tấm đồng, búa, đe, bếp nung cho đồng mềm lại, và đôi tay kiên nhẫn.
Làng Đại Bái ở vùng Kinh Bắc là cái tên quen thuộc nhất của nghề gò đồng. Xưa làng làm mâm, nồi, chậu, đồ thờ. Ngày nay nhiều thợ còn làm tranh đồng, phù điêu, tượng gò.
Gò đồng cho ra những món đồ nhẹ, mỏng, bề mặt có dấu búa đều đặn như vảy. Một chiếc mâm gò đẹp phải đều độ dày, phẳng mặt, vành tròn.
Tiếng búa gò là âm thanh đặc trưng của làng. Người già trong làng nghe tiếng là biết nhà nào đang làm món gì.
Gò đồng cũng là nghề rất nặng tai và nặng tay. Những người thợ già ở các làng gò thường nói to vì nghe kém sau nhiều năm. Ngày nay thợ trẻ đã quen đeo nút tai, một thay đổi nhỏ nhưng đáng giá.
Bí quyết pha đồng và giữ nghề
Đồng dùng để đúc thường là hợp kim, pha thêm thiếc và các kim loại khác theo tỷ lệ riêng. Pha thế nào để chuông kêu vang, tượng có màu đẹp, kim loại chảy loãng là bí quyết của từng lò.
Những bí quyết ấy được truyền trong gia đình, ít khi viết thành văn. Người ngoài nghe kể có thể thấy nhiều giai thoại, nên nghe như giai thoại.
Mỗi làng nghề đồng đều có tổ nghề và ngày giỗ tổ. Trước những mẻ đúc lớn, nhiều nơi vẫn làm lễ cúng.
Ngày nay nhiều xưởng dùng lò điện, máy đo nhiệt, khuôn hiện đại. Nhưng con mắt nhìn màu kim loại, nghe tiếng chuông vẫn là thứ không thay được.
Một người thợ cả từng ví von rằng máy đo nhiệt cho biết đồng đã nóng bao nhiêu, còn mắt người cho biết đồng đã sẵn sàng chưa. Hai câu hỏi ấy nghe giống nhau nhưng không phải là một.
Chuông đồng: thử thách lớn nhất của làng đúc
Đúc một chiếc chuông lớn là một trong những việc khó nhất của nghề. Chuông phải đều thành, không rỗ, không nứt, và quan trọng nhất là phải kêu đúng tiếng.
Tiếng chuông phụ thuộc vào hợp kim, độ dày thành, hình dáng miệng chuông, độ cao. Những người thợ lâu năm thường nói thiết kế chuông là nửa phần, đúc là nửa phần còn lại.
Nếu chuông đúc ra tiếng không đạt, có khi phải nấu lại. Đó là lý do người đặt chuông thường chọn những lò có tiếng và chịu chờ.
Lần tới nghe tiếng chuông chùa ngân xa trong buổi sớm, bạn thử nghĩ tới những người đã đứng cạnh lò lửa để làm ra nó.
Đi xem một mẻ rót đồng
Muốn xem rót đồng, hãy liên hệ trước với xưởng, hỏi ngày rót, và xin phép đứng xem. Không phải xưởng nào cũng cho người lạ vào trong lúc rót.
Đứng đúng chỗ thợ chỉ, xa nồi đồng và khuôn. Kim loại nóng chảy có thể bắn, khuôn có thể phun hơi. Mặc quần áo dài, giày kín, không mang dép.
Không chụp ảnh bằng đèn flash làm loá mắt người đang rót, không đi lại cắt ngang đường khiêng nồi.
Sau khi rót, khuôn phải để nguội lâu. Nếu muốn thấy món đồ ra lò, bạn phải hẹn quay lại vào ngày phá khuôn.
Mua đồ đồng ở làng nghề
Hãy hỏi đồ đúc hay gò, đồng gì, có mạ hay nhuộm màu không. Đồ đúc nặng tay, đồ gò nhẹ hơn và có dấu búa.
Soi bề mặt xem có rỗ khí, vết vá, đường ba via chưa mài kỹ không. Với chuông, xin gõ thử nghe tiếng.
Cẩn thận với những lời quảng cáo đồ cổ, đồ đồng đen quý hiếm. Đồ làm cũ đi rất phổ biến.
Và nếu bạn chỉ muốn một món nhỏ, một chiếc chuông gió, một chiếc khay gò, đó cũng là cách đẹp để mang về một chút tiếng búa của làng.
Câu hỏi thường gặp
Đúc đồng và gò đồng cái nào khó hơn?
Mỗi nghề khó theo cách riêng. Đúc đòi kỹ thuật khuôn, lò và rủi ro cao trong một lần rót. Gò đòi sức bền, nhịp tay đều và kiên nhẫn qua hàng nghìn nhát búa.
Đồng đen là gì?
Trong dân gian, đồng đen thường được nói tới như một loại đồng quý có màu sẫm, kèm nhiều lời đồn. Về khoa học, màu sẫm có thể do hợp kim hoặc do lớp bề mặt. Nhiều đồ quảng cáo là đồng đen không có cơ sở rõ ràng, nên rất thận trọng.
Làng nghề đồng có còn làm thủ công không?
Có, nhưng nhiều xưởng đã cơ khí hoá một phần như lò điện, máy mài, máy tiện. Phần làm khuôn, sửa sáp, gò tinh, chạm hoa văn vẫn cần tay thợ.
Tượng đồng làng nghề có giữ màu lâu không?
Tuỳ cách xử lý bề mặt và nơi đặt. Đồ có nhuộm màu và phủ sáp trong nhà giữ khá lâu, đồ ngoài trời đổi màu dần theo môi trường như mình đã kể ở chuyên mục đúc đồng.
Có thể đặt đúc chuông cho chùa làng ở đâu?
Nên hỏi qua các chùa đã đúc chuông gần đây, nghe tiếng chuông của họ, rồi liên hệ lò đã làm. Thoả thuận rõ về kích thước, hợp kim, hoa văn, chữ khắc và cách thử tiếng trước khi nhận.
