Học nghề tạc tượng ở làng đi theo con đường làm thật. Người học việc bắt đầu từ những việc phụ như quét mùn, đánh giấy ráp, đục nền, mài đục, rồi được giao dần những phần khó hơn dưới con mắt của thợ cả. Không có giáo trình, nghề được truyền bằng nhìn, bằng làm, bằng bị sửa và làm lại.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình kể về con đường mà phần lớn thợ tạc tượng Việt đã đi qua, khác hẳn với lớp học trong trường mỹ thuật. Nếu bạn hoặc con bạn đang nghĩ tới chuyện học nghề ở làng, bài này dành cho bạn.
Những ngày đầu: làm việc không ai muốn làm
Người học việc mới tới xưởng hiếm khi được cầm đục ngay. Việc đầu tiên thường là quét dọn mùn cưa, xếp gỗ, khiêng phôi, pha nước, dọn dụng cụ.
Nghe có vẻ phí thời gian, nhưng đó là lúc người học quen với nhịp xưởng, biết cây đục nào để ở đâu, nghe thợ cả gọi tên dụng cụ, nhìn cách mọi người làm.
Sau đó là những việc phụ cần tay: đánh giấy ráp tượng đã tạc, đục nền những mảng chạm đơn giản, mài đục cho thợ. Mỗi việc đều có cái đúng cái sai, và thợ cả sẽ chỉ ra rất thẳng.
Nhiều thợ nhớ lại giai đoạn này là lúc họ học kiên nhẫn. Ai không chịu được, thường bỏ nghề ở đây.
Trong lúc quét dọn, người học tinh ý sẽ nhặt được rất nhiều. Nhìn đống mùn dưới chân thợ cả là biết hôm ấy ông dùng đục nào nhiều, phoi dài hay vụn, gỗ ăn đục ngọt hay khó. Những điều ấy không ai dạy, chỉ người để ý mới thấy.
Mài đục: bài học đầu tiên của đôi tay
Ở nhiều xưởng, mài đục là bài kiểm tra đầu tiên. Thợ cả đưa một cây đục cùn, bảo mài cho sắc. Người học mài cả buổi, đưa lên, thợ cả liếc qua một cái, trả lại.
Mài đục dạy người học cảm nhận góc, áp lực, sự đều tay. Những điều này sau sẽ dùng khi cầm đục trên gỗ.
Nó cũng dạy một thái độ: chăm chút dụng cụ là chăm chút nghề. Thợ cả thường nhìn cây đục của học trò mà đoán được người ấy làm việc thế nào.
Khi cây đục mài ra cắt ngọt một mẩu gỗ, người học mới thật sự được tin.
Có những xưởng còn bắt học trò tự tra cán đục, tự làm vồ gỗ cho mình. Cầm một dụng cụ do chính tay mình làm, người ta tự nhiên quý nó hơn và dùng nó cẩn thận hơn.
Từ nền tới hình, từ thân tới mặt
Người học được giao dần những phần khó hơn: đục nền, rồi chạm hoa lá đơn giản, rồi phác khối tượng, rồi tạo nếp áo. Mặt tượng, bàn tay luôn là phần cuối cùng được giao.
Thợ cả thường làm mẫu một nửa, để học trò làm nửa còn lại cho đối xứng. Hoặc làm một mảng, để học trò chép.
Bị sửa là chuyện hằng ngày. Có khi thợ cả lấy đục đục lại vài nhát lên phần học trò vừa làm, không nói gì. Người học phải tự nhìn ra khác nhau ở đâu.
Cách dạy này nghe khắc nghiệt nhưng có cái hay: người học không học công thức, mà học cái nhìn của thợ cả.
Cái hay và cái khó của truyền nghề không giáo trình
Cái hay là học trực tiếp trên sản phẩm thật, với yêu cầu thật của khách. Người học hiểu ngay vì sao phải làm thế này, không thế kia.
Cái khó là phụ thuộc rất nhiều vào thợ cả. Gặp thầy giỏi, kiên nhẫn thì tiến nhanh. Gặp thầy giữ nghề, ít nói thì có khi nhiều năm vẫn chỉ làm việc phụ.
Học ở làng cũng ít dạy lý thuyết như giải phẫu, lịch sử nghệ thuật, bố cục. Nhiều thợ giỏi tay nhưng khó tự sáng tác mẫu mới.
Ngày nay có những người kết hợp: học trường mỹ thuật để có nền lý thuyết và sáng tác, rồi về làng học tay nghề. Hai con đường bổ sung cho nhau.
Những điều nên hỏi trước khi vào học việc
Hỏi rõ thời gian học, có được trả công khi làm việc thật không, ăn ở thế nào. Những thoả thuận này nên nói rõ từ đầu để tránh hiểu lầm.
Hỏi về an toàn xưởng. Xưởng có máy cưa, máy mài, bụi gỗ, bụi đá. Người học có được trang bị khẩu trang, kính, chụp tai không, có được hướng dẫn dùng máy không.
Với người chưa đủ tuổi, gia đình phải tìm hiểu kỹ, không để trẻ em đứng máy nguy hiểm hay làm việc quá sức.
Và hỏi chính mình: mình có chịu được những tháng đầu chỉ quét mùn và mài đục không. Câu trả lời thật lòng quyết định nhiều hơn năng khiếu.
Khi người học việc thành thợ
Không có tấm bằng nào. Người học thành thợ khi thợ cả bắt đầu giao trọn một pho tượng, hoặc khi khách tìm tới hỏi đích danh.
Nhiều người ở lại xưởng của thầy nhiều năm, có người mở xưởng riêng, có người ra thành phố làm cho các xưởng lớn.
Mối quan hệ thầy trò ở làng thường kéo dài cả đời. Ngày giỗ tổ nghề, học trò về thắp hương, thăm thầy.
Lần tới thấy một người thợ trẻ đang cúi mài đục trong góc xưởng, bạn thử nghĩ tới những pho tượng họ sẽ làm sau mười năm nữa.
Câu hỏi thường gặp
Học nghề tạc tượng ở làng mất bao lâu?
Không có thời gian cố định. Để làm được việc phụ có thể vài tháng, để tạc trọn một pho tượng đơn giản thường cần vài năm, và để thành thợ giỏi thì cả đời vẫn học.
Có cần năng khiếu vẽ để học tạc tượng không?
Biết vẽ giúp rất nhiều trong việc lấy dấu và hình dung khối, nhưng nhiều thợ giỏi học vẽ song song với tạc. Kiên nhẫn và đôi mắt chịu nhìn kỹ quan trọng không kém năng khiếu.
Con gái có học nghề tạc tượng được không?
Được. Nhiều phụ nữ làm rất giỏi ở các khâu chạm tinh, sơn thếp, và cả tạc tượng. Một số việc nặng như khiêng phôi, phá khối có thể dùng dụng cụ hỗ trợ.
Học ở làng có được cấp chứng chỉ không?
Thường là không, trừ khi học qua các lớp truyền nghề có tổ chức. Uy tín của người thợ chủ yếu đến từ sản phẩm đã làm và lời giới thiệu của thầy.
Học nghề ở làng có nguy hiểm không?
Xưởng có nhiều rủi ro như máy cắt, bụi và dụng cụ sắc. Người học cần được hướng dẫn an toàn, trang bị bảo hộ, và không tự ý đứng máy khi chưa được dạy.
