Các làng chạm gỗ Việt mỗi nơi giỏi một mảng riêng. Có làng chuyên tạc tượng thờ và đồ thờ sơn son thếp vàng, có làng nổi tiếng với đồ gỗ mỹ nghệ, bàn ghế chạm, có làng gắn với nghề mộc làm nhà cổ, đóng ghe thuyền. Chúng khác nhau ở loại sản phẩm, lối chạm và cả cách truyền nghề trong họ, trong làng.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Mình mở chuyên mục làng nghề bằng những làng gỗ, nơi phần lớn tượng thờ và đồ chạm bạn thấy trong đình chùa, nhà thờ họ đã ra đời. Mình chỉ nói những gì phổ biến và được biết rộng rãi về từng làng.
Làng tạc tượng thờ và đồ thờ
Ở vùng ven Hà Nội, làng Sơn Đồng được biết tới lâu đời với nghề tạc tượng thờ và làm đồ thờ, kèm cả khâu sơn son thếp vàng. Đi trong làng, bạn sẽ thấy những phôi tượng Phật, tượng thánh, đồ thờ đang ở đủ các bước.
Ở vùng Ý Yên phía nam đồng bằng, làng La Xuyên cũng nổi tiếng với nghề chạm khắc gỗ, làm tượng và đồ thờ, đồ nội thất chạm.
Những làng làm tượng thờ thường giữ kỹ các mẫu tượng truyền thống, tỷ lệ, tư thế, ấn tay của từng vị. Làm sai một chi tiết có thể khiến pho tượng không dùng được trong nơi thờ tự.
Đặc trưng tay nghề ở những làng này là sự phối hợp giữa thợ tạc, thợ sơn, thợ thếp. Một pho tượng thường đi qua tay nhiều gia đình trong làng.
Làng đồ gỗ mỹ nghệ
Ở vùng Từ Sơn thuộc Kinh Bắc xưa, những làng như Đồng Kỵ, Phù Khê được biết nhiều với đồ gỗ mỹ nghệ: sập, tủ, bàn ghế, tranh gỗ, đồ chạm trang trí.
Ở đây, chạm khắc thường gắn với một món đồ dùng. Mặt tủ, lưng ghế, chân sập có những mảng chạm hoa lá, tứ linh, tứ quý. Kỹ thuật chạm nổi, chạm lộng được dùng rất nhiều.
Những làng này đã đi qua nhiều thay đổi, nhiều xưởng đã dùng máy phay, máy chạm để làm nhanh. Bên cạnh đó vẫn có những gia đình giữ chạm tay cho hàng đặt riêng.
Người mua nên hỏi rõ phần nào làm máy, phần nào làm tay, như mình đã nói ở các tập về chạm gỗ.
Làng mộc gắn với kiến trúc
Ở miền Trung, làng mộc Kim Bồng bên kia sông Hoài, đối diện phố cổ Hội An, gắn với nghề mộc làm nhà, đóng ghe thuyền, chạm khắc trang trí kiến trúc.
Thợ mộc kiến trúc không chỉ chạm mà phải hiểu cả kết cấu: kèo, cột, xà, mộng, cách nhà chịu lực. Chạm khắc với họ là phần hoàn thiện của một bộ khung.
Những ngôi nhà gỗ cổ ở Hội An có những mảng chạm ở đầu kèo, cửa, vách mà thợ Kim Bồng từng tham gia làm và trùng tu.
Nghề mộc kiến trúc gần với điêu khắc theo một cách đặc biệt: mảng chạm phải hợp với vị trí trong nhà, với ánh sáng, với cách người sống trong nhà nhìn lên.
Nhận ra tay nghề làng qua sản phẩm
Người trong nghề lâu năm có thể đoán một món đồ ra từ vùng nào qua lối chạm, hoa văn ưa dùng, cách xử lý nền. Người xem thường thì khó làm được, và cũng không cần.
Điều người xem làm được là hỏi đúng: món đồ này làm ở đâu, gỗ gì, tạc tay hay máy, sơn gì. Người thợ thật lòng sẽ trả lời rõ ràng.
Cần cẩn thận với những lời quảng cáo đồ cổ, đồ gỗ quý không có giấy tờ. Ở các làng nghề có đủ loại người bán, từ thợ thật tới người buôn.
Một dấu hiệu tốt là người bán cho bạn vào xưởng xem người làm, thay vì chỉ có phòng trưng bày.
Truyền nghề trong làng
Ở các làng gỗ, nghề thường được truyền trong gia đình, dòng họ. Đứa trẻ lớn lên giữa mùn cưa, tập cầm đục từ những việc nhỏ như đánh giấy ráp, đục nền.
Mỗi làng có ngày giỗ tổ nghề, là dịp những người thợ tụ họp, nhắc lại công ơn người truyền nghề.
Ngày nay nhiều người trẻ rời làng đi làm việc khác, nghề có nơi thiếu người nối. Ngược lại cũng có những người trẻ quay về, kết hợp nghề truyền thống với thiết kế mới.
Lần tới về một làng gỗ, bạn thử ngồi xem một người thợ già làm việc mười lăm phút, không hỏi gì. Bạn sẽ học được nhiều hơn mọi tấm biển giới thiệu.
Đi thăm làng gỗ thế nào cho có ích
Hãy đi vào buổi sáng ngày thường, khi xưởng đang làm. Ngày lễ, cuối tuần nhiều xưởng nghỉ hoặc chỉ mở cửa hàng.
Xin phép trước khi vào xưởng, đứng ở chỗ không vướng lối đi, không chạm vào dụng cụ và phôi đang làm. Xưởng gỗ có máy cưa, máy mài, mùn bụi, cần cẩn thận.
Hỏi những câu cụ thể: gỗ này để khô bao lâu, mảng chạm này mất mấy ngày, cây đục nào dùng nhiều nhất. Người thợ thường thích những câu hỏi về nghề hơn câu hỏi về giá.
Và hãy mua một món nhỏ nếu bạn thích, như cách cảm ơn. Đó là cách đơn giản nhất để giúp một làng nghề sống tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Làng nào làm tượng gỗ thờ nổi tiếng ở miền Bắc?
Làng Sơn Đồng ở ven Hà Nội và làng La Xuyên ở vùng Ý Yên là hai cái tên hay được nhắc về tượng và đồ thờ. Ngoài ra còn nhiều làng nhỏ khác có thợ giỏi, đáng tìm hiểu qua người địa phương.
Đồ gỗ làng nghề có phải đều làm tay?
Không. Nhiều xưởng dùng máy phay và máy chạm cho phần thô hoặc toàn bộ, rồi làm tay phần hoàn thiện. Người mua nên hỏi rõ để biết mình đang trả tiền cho cái gì.
Có thể học nghề chạm gỗ ở làng không?
Một số xưởng nhận người học việc, thường phải ở lại làm thật trong thời gian dài. Nên tìm hiểu kỹ điều kiện, an toàn xưởng và thoả thuận rõ ràng trước khi bắt đầu.
Làm sao biết đồ gỗ đã được sấy khô kỹ?
Hỏi người làm về thời gian để gỗ, cách sấy, và xem gỗ có vết nứt, cong vênh không. Đồ gỗ chưa khô kỹ thường nứt, hở mộng sau một hai mùa khi về nhà.
Vì sao một số làng nghề gỗ bị ô nhiễm bụi và tiếng ồn?
Do nhiều xưởng máy hoạt động xen trong khu dân cư, bụi gỗ và tiếng ồn ảnh hưởng tới người làm và người sống quanh đó. Đây là bài toán chung của nhiều làng nghề, cần cả thói quen an toàn của từng xưởng lẫn quy hoạch của địa phương.
