Bộ đục của thợ chạm gỗ thường xoay quanh vài dáng lưỡi chính: đục bạt lưỡi phẳng để vạt mặt, đục vũm lưỡi cong như lòng máng để khoét và tạo khối tròn, đục móc và đục xiên để vào góc hẹp, cùng một chiếc vồ gỗ và mấy hòn đá mài. Cái quyết định tay nghề không phải có bao nhiêu cây đục, mà là lưỡi có thật sắc hay không.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Đi vào xưởng chạm, người mới hay choáng trước cả trăm cây đục treo trên vách. Hôm nay mình gỡ rối cái vách ấy, để bạn biết thứ gì là xương sống, thứ gì là phụ.
Đục bạt: cây đục để vạt và làm phẳng
Đục bạt có lưỡi thẳng và phẳng, mài vát một bên. Nó dùng để bóc những mảng gỗ lớn khi phác khối, để vạt mặt phẳng, để cắt những đường thẳng dứt khoát như mép áo, cạnh bệ.
Thợ thường có vài cỡ đục bạt, từ to bản gần bằng bàn tay tới nhỏ chỉ bằng que diêm. Cây to dùng với vồ để bóc gỗ, cây nhỏ cầm tay đẩy để sửa từng chút.
Lật ngược đục bạt, đặt mặt phẳng xuống gỗ, bạn có thể gọt lớp mỏng như bào mà không đào sâu. Đây là mẹo làm mịn bề mặt khối tròn mà người mới ít biết.
Một cây đục bạt sắc cắt ngang thớ để lại mặt gỗ bóng như được đánh sáp. Cây cùn thì xé thớ, mặt gỗ xơ trắng, và người thợ phải đè mạnh tay hơn, dễ trượt.
Đục vũm: cây đục của khối tròn
Đục vũm có lưỡi cong như một đoạn ống tre chẻ dọc. Độ cong khác nhau, từ hơi cong gần như phẳng tới cong sâu như chữ U. Đây là cây đục được dùng nhiều nhất trong tạc tượng.
Vì lưỡi cong, hai góc lưỡi nằm cao hơn mặt gỗ, nên khi đục nó không cắm vào gỗ ở hai bên mà để lại một rãnh mềm. Nhờ thế bạn có thể khoét những vùng lõm, tạo nếp áo, tạo hốc mắt mà không để lại vết cắt sắc.
Vết đục vũm đều đặn trên áo tượng là thứ làm nên vẻ đẹp của nhiều pho tượng dân gian. Nhìn chúng, bạn thấy nhịp tay người thợ, đều như hơi thở.
Người mới nên có ít nhất ba cây vũm: một cây cong nông bản to để phác, một cây cong vừa bản trung, một cây cong sâu bản nhỏ để vào chi tiết.
Đục móc, đục xiên và những cây chuyên dụng
Đục móc có thân cong hoặc gập, giúp lưỡi với vào những chỗ đục thẳng không tới, như lòng khuỷu tay, khe giữa hai lá chạm lộng, mặt trong của vành tai.
Đục xiên có lưỡi cắt chéo, mũi nhọn, dùng để cắt sạch góc, vạch đường viền, làm mắt, làm những đường tóc mảnh.
Ngoài ra còn đục chữ V để khắc rãnh, dao trổ cầm tay để gọt tỉa. Mỗi làng nghề lại có những tên gọi riêng, những cây đục do chính thợ trong làng rèn theo thói quen tay mình.
Bạn không cần sắm hết từ đầu. Cứ làm tới đâu, thấy thiếu dáng lưỡi nào thì mua thêm cây đó. Nhiều thợ cả cả đời chỉ dùng thường xuyên chừng hai mươi cây, số còn lại treo trên vách như kỷ niệm của những việc khó từng làm.
Vồ gỗ và cách cầm đục
Vồ là chiếc búa đầu gỗ hoặc đầu tròn, dùng để gõ vào cán đục khi cần lực mạnh. Đầu gỗ không làm toè cán như búa sắt, và lực gõ êm hơn, ít làm rung tay.
Khi gõ vồ, tay trái cầm đục gần lưỡi để dẫn hướng, khuỷu tay tì vào thân hoặc vào gỗ cho chắc. Khi đẩy tay không dùng vồ, một tay đẩy cán, tay kia giữ lưỡi như cái phanh, không bao giờ để lưỡi phóng tự do.
Quy tắc vàng của mọi xưởng chạm là không để bất kỳ phần nào của cơ thể nằm phía trước lưỡi đục. Rất nhiều vết thương ở tay người mới là do giữ gỗ bằng tay trái ngay trên đường đục.
Kẹp gỗ chắc vào bàn bằng vam, ê tô hay cái chạc gỗ là việc đầu tiên. Gỗ xê dịch là đục trượt.
Mài đục: thứ phân biệt thợ giỏi
Thợ cả hay nói cây đục là đầu, đá mài là cái gốc. Một buổi làm, thợ giỏi dừng lại mài nhẹ nhiều lần thay vì đợi cùn hẳn mới mài một lần.
Mài đục thường đi qua hai ba cấp đá, đá thô để lấy lại hình lưỡi khi mẻ, đá mịn để làm sắc, rồi liếc trên da hoặc gỗ mịn có bột đánh bóng để lưỡi bóng như gương. Phải giữ đúng góc vát cũ của lưỡi, đổi góc lung tung là lưỡi mau cùn.
Mài đục vũm khó hơn đục bạt vì phải lăn lưỡi đều trên đá. Người mới thường mài thành lưỡi lệch một bên, đục sẽ kéo xiên về phía đó. Nên nhờ người có kinh nghiệm mài mẫu cho một lần, rồi nhìn kỹ hình lưỡi để học theo.
Lần tới thấy một người thợ chạm làm việc, bạn để ý xem họ dành bao nhiêu thời gian cho hòn đá mài. Câu trả lời thường nói về tay nghề nhiều hơn mọi thứ khác.
Câu hỏi thường gặp
Người mới tập chạm gỗ nên mua mấy cây đục?
Khoảng năm sáu cây là đủ để bắt đầu: hai đục bạt cỡ khác nhau, ba đục vũm cong nông, vừa, sâu và một đục xiên hoặc chữ V. Kèm một hòn đá mài hai mặt và một chiếc vồ gỗ.
Đục gỗ dùng được cho đá không?
Không. Đục đá có lưỡi cứng, góc lưỡi khác và chịu được lực búa sắt, còn đục gỗ mỏng và sắc, dùng trên đá sẽ mẻ ngay. Hai nghề dùng hai bộ đồ nghề riêng.
Làm sao biết đục đã đủ sắc?
Thợ hay thử cắt ngang thớ một mẩu gỗ mềm: lưỡi sắc để lại mặt cắt bóng, không xơ. Cách khác là nhìn thẳng vào mép lưỡi dưới đèn, mép sắc gần như không phản chiếu ánh sáng, chỗ nào còn ánh trắng là chỗ còn cùn.
Có nên mua bộ đục làm sẵn nhiều cây không?
Bộ làm sẵn tiện nhưng hay có cây không bao giờ dùng, và chất thép không đều. Nhiều thợ khuyên mua lẻ từng cây chất lượng tốt theo nhu cầu, lâu dần sẽ thành bộ của riêng mình.
Đục bị gỉ thì xử lý thế nào?
Lau khô sau mỗi buổi làm và quét một lớp dầu mỏng là cách phòng tốt nhất. Gỉ nhẹ thì chà bằng giấy nhám mịn rồi mài lại lưỡi, gỉ sâu ăn vào lưỡi thì phải mài lùi khá nhiều mới hết.
