Gỗ hợp để tạc tượng là gỗ có thớ mịn và đều, ít xơ, đã khô ổn định và không quá giòn. Ở Việt Nam, gỗ mít là lựa chọn quen thuộc cho tượng chùa vì mịn, nhẹ, ít bị mọt. Gỗ cứng như gụ giữ được chi tiết sắc, còn gỗ mềm thì dễ đục nhưng dễ dập.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình vào chuyên mục gỗ, bắt đầu từ câu hỏi đầu tiên mà người thợ phải trả lời trước khi cầm đục. Chọn sai khúc gỗ, tay nghề tốt mấy cũng phải trả giá.
Thợ nhìn gì ở một khúc gỗ?
Điều đầu tiên là thớ. Thớ mịn và đều cho phép đục theo mọi hướng mà ít bị xé. Thớ thô, xoắn hay có nhiều mắt thì lưỡi đục sẽ bị kéo lệch, bề mặt dễ xơ.
Điều thứ hai là độ cứng. Gỗ quá mềm thì nhát đục nhanh nhưng chi tiết nhỏ như ngón tay, lông mày dễ dập khi va chạm. Gỗ quá cứng thì giữ nét rất đẹp nhưng tốn sức, mòn lưỡi, và người mới dễ trượt tay.
Điều thứ ba là độ khô. Gỗ còn tươi đục rất ngọt, nhưng khi khô dần nó co lại và nứt. Thợ lâu năm hay cân thử khúc gỗ trên tay, gõ nghe tiếng, rồi mới hỏi người bán gỗ đã để bao lâu.
Cuối cùng là mùi và màu. Có loại gỗ thơm, có loại hắc, có loại bụi gây ngứa. Màu gỗ quyết định tượng có cần phủ sơn hay để mộc.
Vì sao tượng chùa Việt hay dùng gỗ mít?
Đi qua nhiều ngôi chùa miền Bắc, bạn sẽ nghe nói nhiều pho tượng cổ được tạc từ gỗ mít. Mười tám pho La Hán ở chùa Tây Phương là ví dụ hay được nhắc.
Gỗ mít có thớ khá mịn, màu vàng, nhẹ vừa phải, ít bị mối mọt hơn nhiều loại gỗ tạp. Nó đủ mềm để đục những nếp áo cong, nhưng đủ chắc để giữ mặt mũi qua nhiều đời. Cây mít lại trồng phổ biến quanh làng, nên dễ có những khúc to.
Một lý do nữa là gỗ mít ăn sơn tốt. Tượng chùa thường được phủ sơn ta rồi thếp vàng hoặc sơn son, và mặt gỗ mịn giúp lớp sơn bám đều.
Tất nhiên không phải pho tượng nào cũng là gỗ mít. Muốn chắc một pho tượng làm bằng gỗ gì phải hỏi người coi chùa hay tư liệu của ngành di sản, đừng đoán qua màu sơn bên ngoài.
Gỗ cứng, gỗ mềm và chỗ dùng của từng loại
Nhóm gỗ cứng, màu sẫm như gụ, trắc, hương được ưa cho tượng nhỏ để mộc, đồ bày trang trí, vì đánh bóng lên vân rất đẹp và nét chạm sắc. Đổi lại, đục chậm, và nhiều loại thuộc diện gỗ quý được quản lý chặt.
Nhóm gỗ mềm vừa như mít, vàng tâm, dổi hợp cho tượng lớn và tượng phủ sơn, vì dễ đục khối to, nhẹ, dễ di chuyển.
Gỗ quá mềm như gỗ xốp, gỗ cây ăn quả non thì hợp cho người mới tập, cho mẫu thử, hoặc cho những món chạm mà không cần giữ lâu.
Một lời khuyên từ thợ cả: tập trên gỗ mềm vừa trước. Gỗ quá mềm làm bạn quen tay ẩu, gỗ quá cứng làm bạn nản trước khi kịp thích nghề.
Gỗ phải có nguồn gốc rõ ràng
Đây là chuyện người mới hay bỏ qua. Nhiều loại gỗ quý ở Việt Nam thuộc diện hạn chế khai thác, mua bán phải có giấy tờ chứng minh nguồn gốc. Mua một khúc gỗ không rõ gốc, bạn có thể gặp rắc rối khi vận chuyển hoặc bán tượng.
Cách an toàn là mua ở cơ sở có hoá đơn, hỏi rõ gỗ rừng trồng hay gỗ nhập, và giữ giấy tờ đi kèm. Nếu không chắc, hãy hỏi kiểm lâm hoặc cơ quan quản lý lâm nghiệp ở địa phương.
Gỗ rừng trồng, gỗ cây ăn quả già trong vườn nhà, gỗ tận dụng từ nhà cũ tháo dỡ là những nguồn nhiều người làm tượng chọn. Gỗ nhà cũ còn có cái lợi là đã khô qua nhiều năm.
Với gỗ tận dụng, nhớ kiểm đinh sắt ẩn bên trong. Một cái đinh gỉ trong lòng gỗ có thể mẻ cả lưỡi đục vừa mài.
Thử khúc gỗ trước khi quyết định
Trước khi tạc một pho lớn, thợ thường thử một mẩu cắt ra từ chính khúc gỗ đó. Đục vài nhát theo thớ, ngược thớ, xiên thớ để xem gỗ phản ứng thế nào.
Nhìn đầu khúc gỗ để đoán tim và vết nứt. Tim gỗ nằm lệch nhiều thì khúc ấy dễ cong vênh khi khô. Có vết nứt chân chim ở đầu thì phải tính cắt bỏ hoặc đặt phần nứt vào chỗ sẽ khoét.
Rồi hình dung bức tượng nằm trong khúc gỗ. Thớ nên chạy dọc theo chiều dài của tượng, đặc biệt là theo cánh tay, cổ, những phần mảnh. Thớ chạy ngang qua cổ tay là công thức cho một bàn tay gãy.
Bạn thấy đấy, chọn gỗ không chỉ là chọn loại gỗ, mà là chọn đúng khúc, đúng chiều. Lần tới thấy một pho tượng gỗ, thử nhìn xem thớ đi theo hướng nào.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ thông có tạc tượng được không?
Được, gỗ thông mềm và dễ kiếm nên hay dùng để tập hoặc làm tượng trang trí. Nhược điểm là thớ có vòng cứng mềm xen kẽ và có nhựa, đục dễ xơ, nên chi tiết nhỏ khó đẹp.
Gỗ tươi có tạc được không?
Tạc được và đục rất nhẹ tay, nhiều thợ còn thích phác khối khi gỗ còn tươi. Nhưng phải hiểu tượng sẽ co và có thể nứt khi khô, nên thường phác thô, khoét lòng rồi để khô từ từ trước khi làm chi tiết.
Làm sao biết gỗ đã đủ khô?
Cách chắc nhất là dùng máy đo độ ẩm gỗ cầm tay. Thợ làng thì cân khúc gỗ định kỳ, khi trọng lượng không giảm nữa sau vài tuần là gỗ đã cân bằng với không khí nơi đó.
Tượng gỗ để mộc nên chọn gỗ gì?
Nên chọn gỗ có vân đẹp và màu ổn định như gụ, hương, hoặc gỗ cây ăn quả già có vân sẫm. Gỗ để mộc lộ mọi vết nối và vết vá nên cần khúc gỗ liền, ít khuyết tật.
Gỗ có mùi hắc có độc không?
Một số loại bụi gỗ gây kích ứng da, mắt, đường thở và dị ứng ở người nhạy cảm. Khi tạc nên đeo khẩu trang lọc bụi, làm nơi thoáng, và nếu thấy ngứa hay khó thở kéo dài thì đi khám.
