Tạc một pho tượng gỗ đi theo thứ tự từ to tới nhỏ: chọn và lấy dấu khúc gỗ, cưa bỏ phần thừa, phác khối lớn, chia mảng, vào hình, làm chi tiết, rồi mới hoàn thiện bề mặt. Lỗi phổ biến nhất của người mới là nóng lòng làm khuôn mặt ngay từ đầu, khi khối lớn còn chưa đúng.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình đi cùng bạn qua một pho tượng từ lúc còn là khúc gỗ nằm ngoài sân tới lúc lên bàn thờ hay lên kệ. Không phải công thức, mà là cái nhịp mà thợ làng đã giữ qua nhiều đời.
Lấy dấu: vẽ bức tượng lên khúc gỗ
Trước khi cưa một nhát nào, thợ vẽ dáng tượng lên bốn mặt của khúc gỗ đã được vạt vuông. Mặt trước, mặt bên, mặt sau, có khi cả mặt trên nhìn xuống. Ngày xưa dùng mực tàu và que tre, nay nhiều người dùng bút chì hay phấn.
Nhiều xưởng làm trước một mẫu nhỏ bằng đất hay thạch cao, rồi đo từ mẫu sang khúc gỗ. Đo chiều cao, chiều rộng vai, vị trí đầu gối, đánh dấu từng điểm.
Bước này cũng là lúc quyết định thớ gỗ chạy theo hướng nào trong tượng. Cổ, cánh tay, những phần mảnh phải nằm dọc thớ.
Lấy dấu kỹ nghe mất thời gian, nhưng nó tiết kiệm gấp nhiều lần sau đó. Cưa nhầm một nhát ở bước này là mất luôn chỗ cho một bàn tay.
Phác khối: bóc vỏ cho tượng hiện ra
Với khúc gỗ to, thợ dùng cưa để cắt bỏ những khối thừa lớn theo đường đã vẽ ở mặt trước và mặt bên. Sau đó dùng rìu nhỏ hoặc đục vũm to với vồ để bóc dần.
Ở bước này, tượng chỉ là những khối hộp và khối trụ: đầu là một khối, thân một khối, hai chân là hai khối. Không có mắt mũi gì cả. Thợ đứng lùi ra xa, xoay chạc tượng, kiểm dáng chung xem có nghiêng, có lệch không.
Đây là bước người mới hay sốt ruột nhất, vì làm mãi vẫn chưa thấy giống ai. Nhưng chính ở đây mà dáng đứng, độ vặn mình, hướng nhìn của tượng được quyết định.
Một thợ cả từng bảo học trò: nếu che hết đầu đi mà thân tượng vẫn kể được người này đang làm gì, thì phác khối đã xong.
Chia mảng và vào hình
Khi khối lớn đã đúng, thợ bắt đầu chia mảng: khối đầu chia thành trán, hốc mắt, gò má, hàm. Khối thân chia thành ngực, bụng, hông. Mỗi mảng vẫn là những mặt phẳng lớn chứ chưa phải đường cong mềm.
Cách làm này giống như vẽ ký hoạ bằng khối. Các mặt phẳng gặp nhau tạo thành cạnh, và ánh sáng rơi lên mỗi mặt một độ sáng khác nhau, giúp mắt đọc ra hình.
Sau đó các cạnh được vạt tròn dần, các mảng hoà vào nhau thành khối cong. Đục vũm cỡ vừa làm việc nhiều nhất ở giai đoạn này.
Thợ vẫn phải xoay tượng thường xuyên. Một gò má hoàn hảo nhìn thẳng có thể lồi quá khi nhìn nghiêng.
Vào chi tiết: chậm lại và giữ tay
Chi tiết là mắt, môi, ngón tay, nếp áo nhỏ, hoa văn. Đây là lúc dùng đục nhỏ, đẩy bằng tay chứ không gõ vồ, và đục từng lớp mỏng.
Thứ tự thường là làm những chỗ sâu trước, chỗ nổi sau. Hốc mắt sâu trước rồi mới tạo mí. Khe giữa các ngón tay rồi mới đến móng.
Mắt là phần khó nhất và thường để gần cuối, khi cả khuôn mặt đã ổn. Nhiều thợ làng nói mắt là chỗ đặt hồn cho tượng, làm vội là hỏng cả pho.
Đừng làm chi tiết đều tay ở mọi chỗ. Phần quan trọng như mặt và tay nên kỹ nhất, phần áo, phần đế có thể giản lược để mắt người xem biết dừng ở đâu.
Hoàn thiện và để tượng nghỉ
Hoàn thiện có thể là để lại vết đục đều, đánh giấy ráp từ thô tới mịn, lau dầu, đánh sáp, hoặc chuẩn bị bề mặt để sơn son thếp vàng. Mỗi lối cần một mức mịn khác.
Trước khi hoàn thiện, nhiều thợ để tượng nghỉ vài tuần ở nơi thoáng. Gỗ sẽ co thêm một chút, những vết nứt nhỏ nếu có sẽ lộ ra để xử lý trước khi phủ bề mặt.
Bước cuối là kiểm lại toàn thể dưới ánh sáng gần giống chỗ đặt tượng. Có khi sửa một nhát nhỏ ở khoé miệng đổi hẳn biểu cảm.
Lần tới thấy một pho tượng gỗ, bạn thử đoán xem người làm đã dừng lại ở bước nào, và họ muốn mắt bạn dừng ở đâu.
Những lỗi người mới hay mắc nhất
Lỗi thứ nhất là làm mặt trước quá sớm. Khuôn mặt đẹp rồi mới phát hiện đầu quá to so với thân, mà muốn thu đầu lại thì mất luôn khuôn mặt vừa làm.
Lỗi thứ hai là đứng một chỗ quá lâu. Tượng đẹp ở mặt trước nhưng nghiêng sang thì như một tấm ván dày. Thợ cả hay bắt học trò cứ mười nhát đục lại xoay chạc một lần.
Lỗi thứ ba là đục ngược thớ ở chỗ mảnh. Một nhát đục vũm đi ngược thớ ở cổ tay có thể bẻ cả bàn tay ra. Khi thấy gỗ xé chứ không cắt, hãy đổi hướng đục.
Lỗi thứ tư là không chịu lùi ra xa. Đứng sát tượng, mắt bị hút vào chi tiết. Lùi ra vài bước, những sai lệch về dáng và tỷ lệ hiện ra ngay, nhiều khi rõ đến bất ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Tạc một pho tượng gỗ mất bao lâu?
Tuỳ kích thước, độ chi tiết, loại gỗ và tay nghề, từ vài ngày cho tượng nhỏ đơn giản tới nhiều tháng cho tượng lớn nhiều chi tiết. Thời gian để gỗ khô và nghỉ giữa các bước cũng phải tính vào.
Không có mẫu đất có tạc được không?
Được, nhiều thợ lâu năm vẽ thẳng lên gỗ và làm theo kinh nghiệm. Nhưng với người mới hoặc tượng chân dung, một mẫu nhỏ giúp tránh sai lớn và giúp trao đổi với người đặt hàng dễ hơn.
Lỡ đục mất một phần thì làm sao?
Nếu còn dư gỗ, có thể lùi cả khối vào để cân lại. Nếu không, thợ ghép một miếng gỗ cùng loại, cùng chiều thớ rồi tạc lại, nhưng chỗ ghép cần giấu khéo và chọn keo phù hợp.
Có thể dùng máy để phác khối không?
Nhiều xưởng dùng cưa máy, máy mài cầm tay gắn đĩa phá gỗ để phác khối cho nhanh. Máy rút ngắn thời gian rất nhiều nhưng nguy hiểm hơn đục tay, cần đồ bảo hộ đầy đủ và không dùng khi mệt.
Nên kẹp tượng thế nào khi tạc?
Tượng nhỏ kẹp bằng ê tô có lót gỗ mềm hoặc bắt vít vào một tấm đế phụ từ dưới đáy. Tượng lớn đặt lên chạc gỗ hoặc bàn xoay chắc chắn, chèn nêm để không lăn.
