Chạm nổi là hình nhô lên trên một nền gỗ còn nguyên. Chạm lộng là khoét thủng hẳn phần nền để ánh sáng lọt qua, hình như một tấm lưới hoa lá. Chạm bong là chạm nổi nhiều lớp, hình kênh hẳn khỏi nền, lớp trước che lớp sau, có chỗ đục luồn ra sau cả cành lá. Ba lối này cần ba cách giữ gỗ và ba cách đặt ánh sáng khác nhau.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình nói về những tấm chạm bạn hay thấy trên cửa võng nhà thờ họ, trên đầu dư đình làng, trên hoành phi câu đối. Gọi tên được chúng là bước đầu để đọc ra tay nghề người thợ.
Chạm nổi: nền còn nguyên, hình nhô lên
Chạm nổi là lối gần với phù điêu nhất. Thợ vẽ hình lên mặt ván, đục hạ phần nền xuống một độ sâu đều, rồi tạo khối cho phần hình còn lại. Nền thường được làm phẳng hoặc đục vết đều như vảy cá.
Độ nổi có thể nông như nét khắc dày, hoặc khá sâu. Hoành phi, câu đối, mặt tủ thờ, bức bình phong hay dùng chạm nổi nông vì vừa trang trọng vừa ít bị va gãy.
Cái khó của chạm nổi là giữ nền thật đều. Nền chỗ sâu chỗ nông nhìn dưới ánh sáng xiên sẽ loang lổ, tố cáo ngay tay nghề. Thợ giỏi dùng đục bạt lật ngửa để gọt nền như bào.
Chạm nổi còn có lợi thế bền nhất trong ba lối, vì tấm ván vẫn liền một khối. Nhiều mảng chạm nổi trên cửa nhà cổ đã qua cả trăm mùa nồm mà vẫn chắc.
Chạm lộng: khoét thủng để ánh sáng làm việc
Chạm lộng, có nơi gọi chạm thủng, là khi phần nền giữa các hoa lá, chim muông bị khoét bỏ hoàn toàn. Tấm gỗ thành một tấm lưới, nhìn xuyên qua được.
Cửa võng, ô thoáng trên vách, diềm treo trước gian thờ hay dùng lối này. Đặt giữa hai không gian, nó vừa ngăn vừa không chắn, ánh sáng và gió vẫn đi qua.
Muốn khoét được, thợ khoan lỗ mồi ở giữa từng khoảng trống rồi luồn lưỡi cưa nhỏ vào cắt theo đường viền. Sau đó mới đục tạo khối cho hoa lá ở cả hai mặt.
Chạm lộng đòi tính toán chịu lực rất kỹ. Mỗi cành lá vừa là hình vừa là thanh giằng. Thợ giỏi giấu đường nối chịu lực trong dáng một cành cây, một đuôi chim, để tấm gỗ không gãy khi khô.
Chạm bong: nhiều lớp kênh khỏi nền
Chạm bong, nhiều thợ gọi là chạm kênh bong, là lối khó nhất trong ba lối. Hình được đục nổi cao thành nhiều lớp, lớp trước che một phần lớp sau, có chỗ cành lá được đục luồn ra phía sau, tách hẳn khỏi nền.
Bạn hay gặp nó ở những mảng chạm đình làng thế kỷ mười bảy, mười tám ở Bắc Bộ, nơi rồng, người, ngựa, mây quấn vào nhau thành một khối dày, như một sân khấu thu nhỏ.
Để làm được, thợ phải nghĩ như người tạc tượng tròn nhưng trong giới hạn một tấm ván dày. Đục luồn ra sau một cành lá mà không làm gãy nó đòi những cây đục móc đặc biệt và rất nhiều kiên nhẫn.
Dưới ánh sáng hắt vào lòng đình, các lớp chồng nhau tạo bóng sâu, khiến mảng chạm như có chiều sâu thật. Đây là lý do mảng chạm bong đứng xa vẫn đọc được hình.
Nhận ra từng lối khi đứng trước một mảng chạm
Hãy tìm phần nền. Nền còn nguyên, phẳng, hình nhô lên vừa phải: chạm nổi. Không có nền, nhìn xuyên qua được: chạm lộng. Nền nằm rất sâu, hình nhiều lớp chồng lên, có chỗ thấy khoảng trống phía sau cành lá: chạm bong.
Nhiều tấm chạm phối cả ba lối. Phần giữa chạm bong cho nhân vật chính, viền xung quanh chạm nổi, hai góc chạm lộng cho thoáng. Đó là cách thợ phân vai trên cùng một tấm gỗ.
Nếu được phép đứng gần, hãy nhìn nghiêng mảng chạm. Bạn sẽ thấy rõ độ dày các lớp và biết người thợ đã đào sâu tới đâu.
Một mẹo nữa là đếm số lớp hình chồng nhau. Ba bốn lớp trên một tấm ván là dấu hiệu của một tay nghề rất cao.
Chọn lối chạm cho đúng chỗ đặt
Chỗ tối, nhìn từ xa như trong lòng đình hay trên cao thì chạm bong và chạm sâu mới đọc được. Chạm nông đặt ở đó gần như biến mất.
Chỗ sáng, nhìn gần như mặt tủ, mặt bàn thì chạm nổi nông là đủ và bền, lại dễ lau chùi. Chạm bong ở chỗ tay người hay chạm vào sẽ mau gãy và đọng bụi.
Chỗ ngăn hai gian, cần thoáng thì chạm lộng là lựa chọn tự nhiên. Nhưng phải tính nơi đặt có độ ẩm thay đổi mạnh không, vì tấm chạm lộng mỏng rất dễ cong.
Lần tới vào một ngôi đình hay một nhà thờ họ, bạn thử ngẩng lên và đoán xem người thợ đã chọn lối chạm nào cho từng chỗ, và vì sao.
Giữ gìn đồ chạm trong nhà
Đồ chạm lộng và chạm bong bám bụi rất nhiều trong các khe. Lau bằng khăn ướt sẽ đẩy bụi vào sâu và làm gỗ ẩm. Thợ thường khuyên dùng chổi lông mềm hoặc máy thổi nhẹ.
Tránh đặt sát cửa sổ nắng chiều, vì nắng gắt làm bạc màu gỗ và làm các cành mảnh khô giòn.
Với đồ thờ đã cũ, không tự ý sơn lại hay đánh dầu bóng. Lớp mặt cũ là một phần giá trị của đồ vật, và sơn phủ sai loại có thể làm hỏng lớp sơn ta bên dưới.
Khi cần sửa, hãy tìm thợ chạm có kinh nghiệm trùng tu, và chụp ảnh lại hiện trạng trước khi giao.
Câu hỏi thường gặp
Chạm lộng và chạm thủng có phải là một không?
Phần lớn thợ dùng hai tên này cho cùng một lối, tức khoét bỏ phần nền để nhìn xuyên qua. Mỗi vùng có cách gọi riêng nên nghe khác nhau nhưng kỹ thuật là một.
Chạm bằng máy có nhận ra được không?
Đồ chạm máy thường có độ sâu nền đều tăm tắp, các hoa văn lặp lại giống hệt nhau và đáy rãnh tròn đều theo dáng mũi dao phay. Đồ chạm tay có vết đục, có biến tấu nhỏ giữa các hoa lá và đường nét sắc hơn ở các góc.
Gỗ nào hợp để chạm lộng?
Cần gỗ mịn, dẻo, ít nứt và ổn định như gỗ mít, gỗ gụ, gỗ dổi. Gỗ giòn hoặc thớ xoắn dễ gãy ở những cành mảnh khi khoét.
Vì sao mảng chạm đình thường có màu sẫm?
Một phần do gỗ để mộc lâu năm sẫm lại tự nhiên, phần do khói hương và bụi bám. Một số mảng ngày xưa có sơn phủ nay đã bong. Việc làm sạch hay phục hồi màu phải do người làm trùng tu di tích quyết định.
Người mới học chạm nên bắt đầu từ lối nào?
Nên bắt đầu từ chạm nổi nông trên ván gỗ mềm vừa, vì dễ kiểm soát độ sâu và học được cách giữ nền phẳng. Khi đã quen tay mới chuyển sang chạm lộng, rồi chạm nhiều lớp.
