Khuôn đất truyền thống của làng đúc đồng gồm một lõi đất bên trong và một vỏ đất bên ngoài, khoảng hở giữa hai lớp chính là độ dày của món đồ sẽ đúc. Đất sét được luyện kỹ, trộn trấu hoặc rơm để khuôn thoát hơi, phơi khô, nung đỏ, rồi chôn xuống hố cát cho chắc trước khi rót đồng.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm trước mình kể về khuôn sáp mất, cách đúc phổ biến ở các xưởng tượng hiện đại. Hôm nay mình về làng đúc, nơi những chiếc chuông, đỉnh, tượng lớn vẫn có khi được đúc bằng khuôn đất theo lối cha truyền con nối.
Đất làm khuôn không phải đất nào cũng được
Khuôn phải chịu được kim loại nóng chảy rót vào, nên đất phải là đất sét có độ dẻo vừa, ít sạn, chịu được nhiệt mà không nứt vỡ. Mỗi làng có chỗ lấy đất quen, và thợ giữ kín kinh nghiệm chọn đất.
Đất được ngâm, nhào, luyện nhiều lần cho nhuyễn. Rồi người ta trộn thêm trấu, rơm băm, có nơi trộn cả cát mịn hay các chất độn khác theo bí quyết làng.
Trấu và rơm có hai việc. Khi khuôn khô, chúng giữ cho đất không co nứt nhiều. Khi nung, chúng cháy đi, để lại vô số lỗ nhỏ giúp hơi nước và khí thoát ra khi rót đồng.
Lớp đất sát mặt khuôn, nơi tiếp xúc với kim loại, thường được làm mịn hơn để bề mặt món đồ đúc ra nhẵn, còn các lớp ngoài thô hơn để khuôn khoẻ.
Lõi khuôn và vỏ khuôn
Với một chiếc chuông hay một pho tượng rỗng, thợ đắp lõi trước. Lõi là khối đất có hình dáng mặt trong của món đồ, được xoay, gạt cho tròn đều với chuông, hoặc đắp nặn theo dáng với tượng.
Có lối làm là đắp lên lõi một lớp đất hay sáp dày đúng bằng độ dày thành đồng, tạo hình hoa văn trên lớp ấy, rồi bọc vỏ khuôn bên ngoài. Sau đó tháo vỏ ra, gỡ bỏ lớp dày kia, rồi ráp vỏ trở lại lõi. Khoảng trống còn lại chính là chỗ đồng sẽ chảy vào.
Hoa văn trên chuông, trên đỉnh thường được khắc ngược vào mặt trong của vỏ khuôn, hoặc in từ những khuôn hoa văn nhỏ ép vào. Thợ khắc phải nghĩ ngược, chỗ lõm trên khuôn sẽ thành chỗ nổi trên đồng.
Để lõi không chạm vỏ khi ráp, thợ đặt những miếng đồng nhỏ làm con kê giữa hai lớp. Khi rót, đồng nóng chảy bao lấy con kê và chúng hoà vào thành tượng.
Phơi, nung khuôn và chôn vào hố cát
Khuôn đất phải khô hoàn toàn. Thợ phơi trong bóng mát nhiều ngày, rồi nung bằng than, củi cho khuôn đỏ đều. Một khuôn còn ẩm gặp đồng nóng chảy có thể phun hơi, nổ, làm hỏng mẻ đúc và gây nguy hiểm cho người.
Khuôn lớn sau khi nung được hạ xuống hố, xung quanh lèn cát hoặc đất chặt. Cát giữ khuôn đứng vững và chịu sức đẩy rất lớn của kim loại nóng chảy dồn vào, không để khuôn bung.
Thợ để sẵn miệng rót và các lỗ thoát khí nhô lên mặt hố. Mọi thứ phải sẵn sàng trước khi nồi đồng đạt độ nóng, vì không thể bắt kim loại chờ.
Ở nhiều làng, trước khi rót mẻ lớn có lễ cúng tổ nghề. Không khí lúc ấy vừa trang nghiêm vừa căng thẳng, ai cũng biết vài phút tới quyết định công sức của nhiều tuần.
Lò nấu và khoảnh khắc rót
Ngày xưa lò nấu đồng dùng than, thổi gió bằng bễ kéo tay. Ngày nay nhiều xưởng dùng lò điện hoặc lò thổi gió bằng quạt, nhưng nhịp làm vẫn giữ.
Thợ cả nhìn màu kim loại và màu ngọn lửa để biết đồng đã đủ nóng. Một số thợ còn khuấy, hớt lớp xỉ nổi trên mặt trước khi rót, để tạp chất không theo vào khuôn.
Rót phải liên tục. Với chuông lớn, có khi nhiều nồi được rót gần như cùng lúc vào các miệng khác nhau, phối hợp như một đội.
Sau đó là chờ. Khuôn được để nguội tự nhiên, có khi cả ngày đêm. Mở khuôn quá sớm, kim loại co rút đột ngột có thể nứt.
Phá khuôn rồi mới tới phần việc nguội
Khi khuôn đã nguội, thợ đập vỡ lớp vỏ đất, moi lõi ra qua miệng hoặc lỗ để sẵn. Món đồ đồng hiện ra lem nhem đất cháy, còn dính cuống rót và những đường ba via nơi các mảnh khuôn ráp với nhau.
Phần việc nguội bắt đầu: cưa cuống rót, đục bỏ ba via, mài phẳng, vá những chỗ rỗ bằng cách hàn hoặc đóng chốt đồng. Hoa văn chỗ nào mờ thì thợ chạm đồng dùng đục nhỏ làm sắc lại.
Với chuông, người ta còn thử tiếng. Tiếng đục, rè có thể là dấu hiệu của vết nứt hay lỗ rỗng bên trong, có khi buộc phải nấu lại đúc lại.
Phần nguội nhiều khi tốn công không kém phần đúc, nhưng ít ai kể, vì nó không có ngọn lửa và tiếng reo như lúc rót.
Khuôn đất khác khuôn sáp mất ở đâu?
Khuôn đất làm trực tiếp, không qua bản sáp hoàn chỉnh của cả tượng. Nó rất hợp với những món đồ có dáng đối xứng, xoay tròn như chuông, đỉnh, nồi, hay những tượng lớn có hình khối đơn giản.
Khuôn sáp mất thì chép được mọi chi tiết tinh của bản gốc, kể cả dấu tay, và hợp với tượng nghệ thuật nhiều chi tiết, dáng phức tạp.
Hai lối không đối lập. Nhiều làng nghề hiện nay kết hợp, dùng sáp cho phần hoa văn tinh, dùng khuôn đất cho thân lớn.
Lần tới nghe tiếng chuông chùa, bạn thử nghĩ tới chiếc khuôn đất đã bị đập vỡ sau khi rót, chỉ để lại món đồ đồng. Khuôn nào cũng chỉ sống được một lần.
Câu hỏi thường gặp
Khuôn đất có dùng lại được không?
Phần lớn không, vì phải đập vỡ vỏ và moi lõi ra để lấy món đồ. Một số khuôn hoa văn nhỏ dùng để in lên khuôn chính thì có thể giữ lại dùng nhiều lần.
Vì sao chuông đồng đúc khuôn đất kêu hay?
Âm thanh của chuông phụ thuộc vào hợp kim, độ dày thành, hình dáng và độ đồng đều của kim loại. Khuôn đất làm tốt cho thành chuông đều và ít lỗ khí, nhưng tiếng chuông hay còn nhờ kinh nghiệm pha đồng và tạo dáng của thợ.
Tượng đồng lớn ở làng nghề có đúc liền một khối không?
Tuỳ kích thước. Tượng vừa có thể đúc liền, tượng rất lớn thường đúc nhiều phần rồi ghép lại. Đúc liền khối lớn đòi lượng đồng nóng chảy rất nhiều cùng lúc và rủi ro cao hơn.
Đi xem làng đúc rót đồng có được không?
Một số làng cho khách đứng xem từ xa, nhưng phải hỏi trước và đứng đúng chỗ thợ chỉ. Kim loại nóng chảy và khuôn có thể bắn tia, tuyệt đối không tới gần hay đi lại tự do trong khu rót.
Vì sao khuôn phải nung trước khi rót?
Để đuổi hết hơi ẩm và cho khuôn nóng sẵn. Hơi ẩm gặp kim loại nóng chảy sẽ thành hơi nước giãn nở rất mạnh, gây nổ hoặc rỗ món đồ, còn khuôn nguội làm kim loại đông quá nhanh, không điền đầy.
