Mười tám pho La Hán ở chùa Tây Phương được khen sống động vì mỗi vị là một con người riêng. Khuôn mặt, dáng ngồi, thân thể, cảm xúc đều khác nhau: có vị trầm tư, có vị như đang cười, có vị gầy trơ xương với gân guốc nổi lên. Người thợ đã tạc những chân dung tâm trạng chứ không lặp lại một khuôn mẫu tượng chùa.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình leo mấy trăm bậc đá ong lên một ngôi chùa trên đồi, nơi có lẽ tập trung nhiều khuôn mặt bằng gỗ biểu cảm nhất của điêu khắc Việt. Mình nói ở góc nghệ thuật, với sự tôn trọng nơi thờ tự.
Chùa Tây Phương và bộ tượng
Chùa Tây Phương nằm trên một ngọn đồi ở vùng Thạch Thất, phía tây Hà Nội. Đường lên là những bậc đá ong đỏ, giữa rừng cây, đi lên rồi mới thấy mái chùa cong vút.
Hệ thống tượng trong chùa rất phong phú, trong đó nổi tiếng nhất là mười tám vị La Hán bằng gỗ. Các tài liệu phổ biến thường xác định bộ tượng được tạc vào cuối thế kỷ mười tám, cùng đợt chùa được tu sửa lớn.
Ngoài La Hán, chùa còn có những pho tượng khác được nhắc nhiều, như tượng Tuyết Sơn thể hiện Đức Phật thời tu khổ hạnh, thân hình gầy gò, xương sườn lộ rõ.
Nhà thơ Huy Cận có bài thơ Các vị La Hán chùa Tây Phương, đọc lên như một lời đối thoại với những pho tượng, góp phần làm bộ tượng quen thuộc với nhiều thế hệ học trò.
Mỗi vị một con người
Điều đầu tiên người xem nhận ra là không có hai khuôn mặt nào giống nhau. Có vị mày nhíu lại như đang day dứt một câu hỏi. Có vị miệng cười hiền. Có vị mắt mở to như vừa giật mình.
Tư thế cũng rất khác. Có vị ngồi bó gối, có vị ngồi xếp một chân, có vị chống tay lên gối, có vị ôm ngực. Mỗi dáng ngồi như một thời điểm khác nhau trong hành trình tu tập.
Thân thể cũng không phải thân thể lý tưởng. Có vị bụng phệ, có vị gầy guộc, có vị gân tay nổi lên, cổ có nếp nhăn. Người thợ đã nhìn những con người thật quanh mình, và dám đưa cái thật ấy lên tượng thờ.
Đó là lý do người ta hay nói về chủ nghĩa hiện thực trong bộ tượng, một điều không phổ biến ở tượng thờ cùng thời, vốn thường hướng về vẻ đẹp đoan nghiêm, đồng đều.
Cách người thợ làm ra cảm xúc
Với người làm nghề, câu hỏi thú vị là: một khúc gỗ làm sao biểu lộ được nỗi day dứt? Câu trả lời nằm ở những chi tiết nhỏ.
Một nếp nhăn giữa hai lông mày đẩy cảm giác căng thẳng. Gò má hóp và xương quai hàm lộ rõ gợi sự khắc khổ. Bàn tay bấu vào đầu gối cho thấy sức ép bên trong.
Người thợ cũng dùng cả thân để nói. Một vai rụt, một lưng còng, một đầu cúi đều kể chuyện. Mặt và thân cùng một giọng thì cảm xúc mới tin được.
Nhìn kỹ, bạn sẽ thấy những đường đục dứt khoát, ít nhẵn bóng. Bề mặt hơi thô ấy làm tượng có hơi thở, đúng như những gì mình đã bàn ở tập về bề mặt nhẵn và nhám.
Gỗ, sơn và thời gian
Bộ tượng tạc bằng gỗ và được phủ sơn theo lối truyền thống. Nhiều tài liệu nói gỗ mít được dùng, một chất liệu quen thuộc của tượng chùa miền Bắc mà mình đã kể ở chuyên mục gỗ.
Qua hơn hai thế kỷ, lớp sơn đã trầm xuống, có chỗ mòn. Chính màu trầm ấy làm khuôn mặt các vị càng sâu, càng già.
Tượng thờ trong di tích như thế này được bảo quản và tu bổ theo quy định của ngành di sản. Người đi lễ, đi xem không nên tự ý lau chùi, thắp hương quá sát tượng hay dán tiền lẻ lên tượng.
Khói hương lâu năm là một trong những thứ làm tối và bám bẩn tượng gỗ nhiều nhất. Giữ hương ở khoảng cách hợp lý cũng là một cách chăm tượng.
Đi xem thế nào cho trọn?
Hãy đi vào ngày thường, sáng sớm khi trời mát và chùa vắng. Leo bậc đá ong thong thả, coi đó là phần dạo đầu.
Vào chùa, dừng lại ở từng vị La Hán một chút. Đừng chỉ chụp ảnh lướt. Hãy thử đoán xem vị ấy đang nghĩ gì, rồi so với người đi cùng. Bạn sẽ ngạc nhiên vì mỗi người đọc một khác.
Hỏi người trông chùa về việc chụp ảnh, giữ trang phục kín đáo, nói nhỏ. Không vượt qua chỗ được đứng để nhìn gần hơn.
Nếu được, mang theo bài thơ của Huy Cận để đọc lại ngay tại chỗ. Câu chữ và khối gỗ soi vào nhau, làm cả hai đầy hơn.
Bài học cho người làm tượng hôm nay
Người học điêu khắc thường được khuyên tới Tây Phương ít nhất một lần. Bài học lớn nhất không phải kỹ thuật đục, mà là sự can đảm nhìn vào con người thật.
Một tượng thờ hoàn toàn có thể đẹp theo khuôn mẫu, cân đối, hiền hoà. Người thợ ở đây đã chọn con đường khó hơn: cho mỗi vị một nỗi lòng.
Bài học thứ hai là sự đa dạng trong một bộ. Mười tám pho tượng đặt cạnh nhau mà không lặp, mỗi cái vẫn thuộc về một tổng thể. Đó là bài toán mà nhiều dự án tượng hiện đại vẫn loay hoay.
Lần tới gặp một người lạ có khuôn mặt nhiều suy tư, có khi bạn sẽ chợt nghĩ tới một vị La Hán nào đó trên đồi Tây Phương.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Tây Phương có bao nhiêu bậc đá?
Đường lên chùa có mấy trăm bậc đá ong, các tài liệu đưa con số gần nhau nhưng không hoàn toàn giống. Người khoẻ đi thong thả mất chừng mười mấy phút.
Ai đã tạc tượng La Hán chùa Tây Phương?
Không có tư liệu chắc chắn ghi tên những người thợ. Bộ tượng được coi là thành quả của những nghệ nhân vô danh, và những tên gọi truyền miệng nên nghe như giai thoại.
Tượng Tuyết Sơn là gì?
Đó là tượng thể hiện Đức Phật trong thời gian tu khổ hạnh trên núi Tuyết, thân hình gầy gò, gân xương lộ rõ. Nhiều chùa miền Bắc có tượng Tuyết Sơn, và pho ở Tây Phương được nhắc nhiều vì độ biểu cảm.
La Hán là ai trong Phật giáo?
Theo cách hiểu phổ biến, La Hán là những vị đệ tử đã tu chứng quả vị cao, thường được thờ thành nhóm mười sáu hoặc mười tám vị. Ở đây mình chỉ nói ở góc nghệ thuật tượng.
Có thể chụp ảnh tượng trong chùa Tây Phương không?
Quy định có thể thay đổi, nên hỏi người trông chùa. Nếu được chụp, tắt đèn flash và không dựng chân máy chắn lối đi của người đi lễ.
