Không gian âm là những khoảng trống nằm giữa và xuyên qua bức tượng: khe giữa cánh tay và thân, chỗ trống dưới vòm chân, lỗ thủng khoét giữa khối. Người làm tượng coi khoảng trống là một phần của hình, tính toán nó kỹ như tính toán khối đặc, vì mắt người đọc cả hai cùng lúc.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình nói về thứ không có trong bức tượng, nghe có vẻ lạ. Nhưng khi đã thấy được khoảng trống, bạn sẽ không nhìn tượng như cũ nữa.
Khoảng trống cũng có hình
Hãy nghĩ về một người đứng chống nạnh. Giữa cánh tay cong và hông là một khoảng trống hình tam giác. Nếu khoảng trống ấy quá hẹp, dáng người trông bí bách. Nếu quá rộng, tay như bị vặn ra ngoài.
Người nặn tượng nhìn khe hở ấy như nhìn một hình độc lập. Họ chỉnh khuỷu tay ra vào vài phân không phải vì cánh tay sai giải phẫu, mà vì cái tam giác trống chưa đẹp.
Trong hội hoạ có khái niệm hình và nền. Trong điêu khắc, nền chính là không khí bao quanh và xuyên qua tượng. Một bức tượng giỏi có hình đặc đẹp và hình rỗng cũng đẹp. Một bức tượng vụng thường chỉ được chăm phần đặc, còn phần rỗng thì để mặc cho tình cờ.
Mẹo để thấy điều này là nheo mắt và chỉ nhìn những mảng trời, mảng tường lọt qua giữa các phần của tượng. Bạn sẽ thấy chúng có dáng riêng, có nhịp riêng.
Khi lỗ thủng trở thành nhân vật chính
Trong điêu khắc thế kỷ hai mươi, nhiều nhà điêu khắc đẩy ý này đi xa hơn. Họ khoét những lỗ lớn xuyên qua khối, để khoảng trống trở thành trung tâm của tác phẩm.
Người hay được nhắc nhất là nhà điêu khắc người Anh Henry Moore, với những pho tượng người nằm bằng gỗ, đá, đồng có những lỗ thủng lớn ở thân. Qua lỗ ấy bạn thấy cỏ, thấy trời phía sau, và bức tượng như gắn với phong cảnh.
Ý tưởng không hoàn toàn mới. Đá tự nhiên bị nước bào mòn thành hang, thành vòm từ rất lâu, và người ta vẫn dừng chân ngắm. Cái mới là nhà điêu khắc chủ động làm ra điều đó và gọi nó là nghệ thuật.
Với người xem, lỗ thủng cho một cảm giác rất cụ thể: bức tượng nhẹ đi, thở được, và đi vòng quanh, bạn thấy cảnh phía sau đổi theo như một khung cửa sổ.
Không gian âm trong tượng dân gian Việt
Không chỉ tượng hiện đại mới dùng khoảng trống. Trong chạm lộng ở cửa võng, ở ô thoáng nhà thờ họ, phần nền bị khoét bỏ chính là khoảng trống, và người thợ tính nó để ánh sáng lọt qua thành hoa văn sáng.
Tượng thờ ngồi kiết già có một khoảng trống nhỏ giữa hai tay đặt trong lòng. Nhiều pho tượng xưa giữ khoảng ấy rất cẩn thận, vì nó làm hai bàn tay tách ra, không dính thành một cục.
Ở tượng nhà mồ Tây Nguyên, người tạc bằng rìu thường để khoảng trống giữa hai tay ôm mặt và đầu gối, cho nên dù tượng thô, dáng ngồi vẫn đọc ra rất rõ từ xa.
Cho nên khoảng trống không phải chuyện riêng của trường phái nào. Nó là một phần của cách mắt người đọc hình khối.
Người làm phải trả giá gì cho khoảng trống?
Khoét rỗng không miễn phí. Với gỗ và đá, mỗi lỗ thủng là một chỗ yếu. Phần vật liệu còn lại quanh lỗ phải đủ dày và đi đúng thớ, không thì vỡ khi đục, hoặc nứt sau vài năm.
Với đá, thợ thường khoan một loạt lỗ nhỏ theo đường viền rồi mới đục bỏ phần giữa, để lực không dồn vào một điểm. Với gỗ, họ khoét lỗ theo chiều thớ, tránh để cạnh mỏng chạy ngang thớ.
Với tượng đồng thì dễ hơn, vì khuôn có thể tạo lỗ ngay từ đầu. Nhưng lỗ lớn trên tượng ngoài trời lại thành chỗ đọng nước, lá, tổ chim, nên phải tính đường thoát nước ở đáy lỗ.
Một người thợ lâu năm từng nói khoét một lỗ đẹp mất công hơn đục cả một cánh tay. Nghe hơi quá, nhưng ai đã làm sẽ hiểu.
Tập nhìn khoảng trống ngay ở nhà
Bạn không cần ra bảo tàng để tập. Lấy một cái ghế gỗ đặt ngược sáng gần cửa sổ, nheo mắt, và nhìn những khoảng trống giữa chân ghế, giữa song tựa lưng. Đó là những hình rất rõ, có cái giống ô cửa, có cái giống hình thang, và chúng đổi dáng chỉ khi bạn nghiêng đầu một chút.
Thử xoay ghế một góc. Bạn sẽ thấy khoảng trống đóng lại, mở ra, đổi dáng. Đó chính là thứ nhà điêu khắc chơi đùa khi đi vòng quanh tượng của mình.
Với trẻ con, có thể nặn một con vật bằng đất rồi hỏi con: khoảng trống dưới bụng con vật trông giống gì. Câu hỏi đơn giản ấy giúp trẻ nhìn thấy cả hai phía của hình.
Lần sau đứng trước một bức tượng, bạn hãy thử nhìn qua nó thay vì nhìn vào nó. Có khi phần đẹp nhất lại là phần không có gì.
Câu hỏi thường gặp
Không gian âm và khoảng thở trong bố cục có giống nhau không?
Gần giống về ý. Khoảng thở là phần trống để tác phẩm không bị chật, còn không gian âm là phần trống có hình dáng được tính toán. Trong điêu khắc, hai ý này hay đi cùng nhau.
Tượng có lỗ thủng có dễ vỡ hơn không?
Với đá và gỗ thì phần quanh lỗ yếu hơn, nên người làm phải để thành đủ dày và đi đúng thớ. Tượng làm cẩn thận vẫn bền nhiều đời, nhưng không nên dùng lỗ làm chỗ cầm khi di chuyển.
Vì sao tượng hiện đại hay có lỗ thủng?
Vì nhiều nhà điêu khắc thế kỷ hai mươi muốn tượng gắn với không gian quanh nó và muốn người xem thấy rõ khối có độ dày. Lỗ thủng cho phép ánh sáng và cảnh vật đi xuyên qua, biến tượng thành một phần của phong cảnh.
Làm sao biết khoảng trống trong tượng là cố ý?
Hãy đi vòng quanh. Khoảng trống cố ý thường có hình rõ ràng ở nhiều góc và có mép được xử lý kỹ. Khoảng trống vô tình thường chỉ là khe hẹp, mép lởm chởm, đổi góc là mất.
Tượng trong nhà có nên chọn loại có khoảng trống?
Tuỳ chỗ đặt. Đặt trước nền tường trơn thì khoảng trống hiện rõ và đẹp. Đặt trước nền nhiều đồ vật thì khoảng trống bị lẫn, tượng khối đặc sẽ dễ đọc hơn.
