Tượng đặt trên cao phải sửa tỷ lệ vì khi bạn đứng dưới nhìn lên, phần càng cao càng xa mắt và càng bị thu ngắn. Đầu trông nhỏ đi, cổ gần như biến mất. Người làm bù lại bằng cách phóng nhẹ đầu, tay và kéo dài nửa thân trên, để đứng dưới đất bạn lại thấy một cơ thể cân đối.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Tập này nói về một mẹo nghề có từ rất lâu, mà nếu không ai kể, bạn sẽ không bao giờ để ý. Nó cũng giải thích vì sao có những bức tượng đứng gần thì trông lạ, đứng xa lại thấy đẹp.
Mắt nhìn từ dưới lên bị đánh lừa thế nào?
Thử đứng sát chân một cột điện và ngước lên. Cột thẳng tắp nhưng trông như thu nhỏ dần về phía đỉnh. Đó là luật phối cảnh: vật càng xa mắt càng nhỏ.
Một bức tượng người cao gấp ba người thật đặt trên bệ cũng vậy. Bàn chân gần mắt bạn, cái đầu cách xa hơn nhiều. Nếu làm đúng tỷ lệ giải phẫu như người thật, đứng dưới nhìn lên bạn sẽ thấy một người chân to, đầu bé, như đang bị kéo lùi ra sau.
Ngoài chuyện nhỏ đi, các phần nằm ngang còn bị che. Từ dưới lên, cằm che cổ, mép mũ che trán, vai che một phần mặt. Một khuôn mặt nặn rất kỹ có thể chỉ còn lộ ra cái cằm và hai lỗ mũi.
Người làm tượng gọi chung đây là bù méo. Không có công thức cố định, vì mức bù phụ thuộc chiều cao bệ, khoảng lùi của người xem và chính dáng tượng.
Người làm bù lại bằng những cách nào?
Cách quen thuộc nhất là phóng đầu to hơn một chút so với giải phẫu. Không nhiều, đủ để từ dưới nhìn lên đầu trở lại cân với thân. Bàn tay, nhất là bàn tay giơ cao, cũng hay được làm to hơn.
Cách thứ hai là kéo dài nửa thân trên, cổ dài hơn, ngực cao hơn. Nhìn ngang tầm mắt, bạn có thể thấy tượng hơi lạ, nhưng đặt lên bệ thì cái lạ biến mất.
Cách thứ ba là đổi hướng mặt. Đầu tượng cúi nhẹ xuống, mắt nhìn chếch về phía người đứng dưới. Tượng Phật trên điện cao trong nhiều ngôi chùa có đôi mắt khép hờ nhìn xuống, và khi bạn quỳ hay đứng trước điện, ánh nhìn ấy gặp đúng chỗ bạn.
Cách thứ tư ít ai để ý là đục sâu hơn ở các hốc mắt, khoé miệng. Ở xa, ánh sáng làm nông bớt mọi chỗ lõm, nên phải đục sâu để giữ được biểu cảm.
Câu chuyện quen thuộc về bức David
Ví dụ hay được nhắc nhất là tượng David bằng đá cẩm thạch của Michelangelo ở Florence. Nhiều người đứng trước tượng thấy đầu và hai bàn tay to hơn tỷ lệ của một chàng trai thật.
Cách giải thích phổ biến là ban đầu bức tượng được nghĩ để đặt trên cao, ở phần mái của nhà thờ lớn, nên người làm đã bù tỷ lệ cho góc nhìn từ dưới lên. Về sau tượng được đặt ở quảng trường, gần tầm mắt hơn, nên chỗ bù ấy lộ ra.
Cũng có người cho rằng đôi tay to là ý đồ biểu tượng chứ không chỉ là chuyện phối cảnh. Giới nghiên cứu vẫn bàn qua lại, và có thể cả hai lý do cùng đúng.
Câu chuyện đáng nhớ không ở chỗ ai đúng, mà ở bài học cho người xem: muốn hiểu một bức tượng, hãy hỏi nó được làm để đặt ở đâu.
Trong xưởng, người ta kiểm tỷ lệ bù thế nào?
Với tượng lớn, nhà điêu khắc thường dựng mẫu ở độ cao gần với chỗ đặt thật, có khi đặt trên giàn giáo hay trên một cái bục cao, rồi đứng xuống đất lùi ra đúng khoảng người xem sẽ đứng.
Có xưởng làm thêm một cái đầu thử bằng xốp hay thạch cao nhẹ, treo lên đúng độ cao để xem từ dưới. Thợ chạy lên chạy xuống, gọt một chút, xuống nhìn, lên gọt tiếp. Việc này mất thời gian nhưng rẻ hơn nhiều so với đúc xong mới thấy sai.
Người làm lâu năm còn có một mẹo: chụp ảnh mẫu từ dưới lên bằng điện thoại, ở góc đúng như người xem sẽ đứng. Ảnh không thay được mắt, nhưng giúp so sánh trước và sau mỗi lần sửa.
Điều khó nhất là biết dừng. Bù quá tay thì khi chụp ảnh tượng từ trên giàn giáo để làm tư liệu, nó sẽ trông như một hình nhân đầu to.
Không phải tượng nào đặt cao cũng cần bù
Nếu người xem chủ yếu đứng xa, như tượng trên đỉnh đồi nhìn từ dưới thung lũng, góc ngước rất nhỏ và độ méo không đáng kể. Khi đó làm đúng tỷ lệ lại tốt hơn.
Tượng có dáng ngồi, dáng thấp, chiều cao bản thân không lớn, cũng ít cần bù vì đầu và chân không cách nhau nhiều.
Còn có những tượng cố ý không bù để tạo cảm giác hùng vĩ, chót vót. Người làm muốn bạn cảm thấy nhỏ bé đứng dưới chân tượng, nên để phần trên thu nhỏ tự nhiên như một ngọn tháp.
Lần tới đi qua một tượng đài, bạn thử đứng ở ba chỗ: sát chân bệ, cách vài chục bước, và thật xa. Bạn sẽ đoán được người làm đã chọn chỗ nào làm chỗ đứng chuẩn của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Phù điêu trên cao có phải bù không?
Có. Phù điêu ở đầu hồi, trên trán cổng thường được đục sâu hơn và các hình phía trên làm cao hơn một chút, để từ dưới nhìn lên không bị dẹt. Thợ chạm đình xưa làm điều này theo kinh nghiệm truyền tay.
Tượng nhỏ đặt trên tủ thờ trong nhà có cần sửa tỷ lệ?
Thường là không đáng kể vì khoảng cách gần và góc ngước nhỏ. Điều đáng để ý hơn là hướng nhìn của tượng, nên chọn tượng có mắt nhìn ngang hoặc hơi xuống để hợp với người đứng thắp hương.
Bù tỷ lệ có làm tượng trông xấu khi chụp ảnh không?
Có thể, nếu ảnh chụp từ ngang tầm mắt tượng như khi chụp bằng máy bay không người lái hay từ giàn giáo. Ảnh chụp từ góc người xem đứng thì tượng trông tự nhiên.
Tượng nằm có phải bù tỷ lệ không?
Tượng nằm thường đặt thấp và nhìn từ bên cạnh nên ít méo theo chiều cao. Nhưng phần xa người xem như đầu hay chân vẫn có thể được chỉnh nhẹ để cả thân không bị ngắn đi khi nhìn chéo.
Người học nặn có nên tập bù tỷ lệ sớm không?
Nên học đúng tỷ lệ giải phẫu trước cho thật vững. Biết rõ cái chuẩn rồi mới biết mình đang lệch có chủ ý bao nhiêu, nếu không bù tỷ lệ sẽ thành cái cớ cho sai.
