Điêu khắc có hai lối làm gốc. Tạc bớt là lấy đi vật liệu cho tới khi hình hiện ra, như đục gỗ, đục đá. Đắp thêm là bồi dần vật liệu lên một cái cốt cho tới khi đủ hình, như nặn đất, đắp xi măng. Tượng đồng thì đi đường vòng: người ta đắp mẫu bằng đất trước rồi mới chuyển sang kim loại.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình kể về hai cách nghĩ mà người làm tượng nào cũng phải sống cùng. Biết được một tác phẩm đi theo lối nào, bạn sẽ hiểu vì sao nó trông như thế, và vì sao người làm lại sợ những sai lầm rất khác nhau.
Tạc bớt: lấy đi thì không trả lại được
Người tạc gỗ, tạc đá bắt đầu từ một khối đặc lớn hơn bức tượng. Việc của họ là bỏ đi phần thừa. Nghe thì giản dị, nhưng cái đáng sợ nằm ngay trong đó: nhát đục đã bóc đi thì không gắn lại được. Đục lẹm vào sống mũi một li là cả khuôn mặt phải lùi vào theo, có khi phải đổi luôn dáng đầu.
Vì thế thợ tạc làm việc theo nguyên tắc đi từ to tới nhỏ. Họ phác khối lớn trước, đầu là một khối hộp, thân là một khối hộp, rồi mới vạt góc, mới chia mặt phẳng, chi tiết như mắt, ngón tay để tới cuối cùng. Ở làng, người ta hay nói đục thô phải mạnh tay nhưng phải chừa da, nghĩa là luôn để lại một lớp dư cho những lần sau.
Thợ đá còn khó hơn thợ gỗ một bậc, vì đá không có thớ dẻo để tha thứ. Một vết nứt ngầm trong khối đá có thể khiến cả cánh tay bung ra khi đục tới gần. Người làm lâu năm gõ thử, nghe tiếng đá trước khi quyết định đặt cánh tay ở đâu.
Cái hay của lối tạc bớt là hình luôn mang dấu vết của khối ban đầu. Nhiều pho tượng gỗ dân gian có dáng chắc, tay sát thân, vai khép, một phần vì người thợ tôn trọng khúc gỗ, không muốn khoét quá sâu làm yếu thớ.
Đắp thêm: thong thả hơn nhưng phải có cốt
Người nặn đất làm ngược lại. Họ dựng một bộ khung bằng sắt, gỗ hoặc dây đồng, gọi là cốt, rồi đắp từng nắm đất lên. Thiếu thì đắp thêm, thừa thì gạt bớt. Sai một chỗ không phải là thảm hoạ, có thể sửa cả buổi sáng hôm sau.
Chính vì dễ sửa mà đất là vật liệu để học và để phác thảo. Nhà điêu khắc thường nặn những mẫu nhỏ bằng đất để thử dáng, thử bố cục, rồi mới quyết định làm lớn bằng chất liệu gì. Bàn tay ấn, vuốt, miết để lại dấu trên bề mặt, và nhiều người giữ lại những dấu ấy vì nó cho thấy nhịp làm việc.
Nhưng đắp thêm có kẻ thù riêng, là trọng lượng. Đất ướt rất nặng, cánh tay dang ra mà không có cốt đỡ sẽ sệ dần qua đêm. Bộ cốt sai từ đầu thì về sau gần như không sửa được, vì nó nằm chôn trong lòng tượng. Ai từng nặn tượng lớn đều có một lần đứng nhìn đầu tượng gục xuống vì cốt yếu.
Vậy nên nếu lối tạc bớt sợ nhát đục lẹm, thì lối đắp thêm sợ cái khung không đủ sức. Hai nỗi sợ khác nhau dạy người làm hai thói quen khác nhau.
Tượng đồng đi đường vòng như thế nào?
Đúc là lối thứ ba, nhưng thật ra nó là con lai. Người làm tượng đồng hầu như không cầm đục đục trên kim loại. Họ nặn mẫu bằng đất hoặc bằng sáp, tức là đắp thêm, sau đó làm khuôn từ mẫu ấy, rồi rót kim loại nóng chảy vào khuôn để lấy ra bản bằng đồng.
Điều này giải thích vì sao tượng đồng có thể có những cánh tay dang rộng, những vạt áo bay mà tượng đá không dám làm. Kim loại dẻo và chịu kéo tốt hơn đá nhiều, nên hình dáng bay bổng nghĩ ra trên đất có thể giữ nguyên khi chuyển sang đồng.
Nó cũng giải thích vì sao trên mặt tượng đồng đôi khi vẫn thấy dấu ngón tay, vết miết của người nặn. Khuôn chép lại tất cả, kể cả những chỗ người làm cố ý để thô. Nhìn kỹ một bức tượng đồng là bạn đang nhìn bản chép của một bức tượng đất đã không còn.
Ngoài ra còn những lối khác như gò, tức là gõ búa làm tấm kim loại phồng lên, hay hàn ghép từ những mảnh sắt. Chúng gần với đắp thêm hơn, vì người làm ghép dần từng phần thành khối.
Lối làm thay đổi cái nhìn của người làm ra sao?
Người quen tạc bớt hay nhìn khối từ ngoài vào. Họ thấy bức tượng như một vật nằm sẵn trong khối gỗ, việc của mình là gỡ lớp vỏ ra. Họ có xu hướng giữ những mặt phẳng lớn, những đường cắt dứt khoát.
Người quen đắp thêm thì nhìn từ trong ra. Họ nghĩ về xương trước, cơ sau, da cuối cùng, giống như dựng một cơ thể. Tượng của họ hay mềm hơn, có nhiều chỗ chuyển tiếp nhẹ, và dễ đạt độ chính xác giải phẫu.
Nhiều nhà điêu khắc đi qua cả hai lối, và họ nói chuyển qua lại rất có ích. Người nặn đất lâu năm cầm đục gỗ sẽ bớt sa vào chi tiết vụn. Người tạc đá học nặn sẽ bớt sợ những dáng động.
Lần tới đứng trước một bức tượng, bạn thử đoán xem nó được làm bằng cách lấy đi hay thêm vào. Chỉ riêng câu hỏi đó đã khiến bạn nhìn chậm lại và để ý đến những thứ trước giờ lướt qua.
Mỗi chất liệu hợp với lối nào?
Gỗ và đá gần như chỉ đi lối tạc bớt. Đất sét, sáp, thạch cao ướt hợp lối đắp thêm. Đồng, nhôm, gang đi qua khuôn. Biết điều này, bạn đoán được phần nào câu chuyện của một tác phẩm chỉ bằng cách nhìn chất liệu.
Có những chất liệu đứng giữa. Thạch cao khô có thể đục gọt như đá mềm, nên nhiều nhà điêu khắc đắp thạch cao thành khối thô rồi gọt lại. Gốm thì nặn bằng đất nhưng sau khi nung lại cứng như đá, không sửa được nữa.
Chọn chất liệu vì thế cũng là chọn cách mình sẽ sai và sửa. Người thích quyết định nhanh, dứt khoát thường mê đá. Người thích dò dẫm, thêm bớt nhiều lần thường ở lại với đất.
Không có lối nào cao hơn lối nào. Chỉ có lối hợp với ý định của bức tượng và tính cách của người làm.
Câu hỏi thường gặp
Đắp xi măng làm tượng thuộc lối nào?
Thuộc lối đắp thêm. Người thợ dựng cốt thép, quấn lưới, rồi đắp vữa từng lớp và tạo hình khi vữa còn mềm. Cách này hay gặp ở tượng ngoài trời và tượng trang trí kiến trúc vì vật liệu dễ kiếm và chịu mưa nắng khá.
Khắc dấu, khắc chữ trên đá có phải điêu khắc không?
Về kỹ thuật thì đó cũng là tạc bớt, cùng đục và búa. Nhưng người trong nghề thường xếp nó vào khắc chữ, khắc bia, một nghề có kỹ năng riêng về nét chữ, còn điêu khắc thiên về hình khối.
Tạc bớt có sửa được khi lỡ đục hỏng không?
Có vài cách chữa như ghép miếng cùng loại vật liệu rồi tạc lại, hoặc đổi dáng để tránh chỗ hỏng. Nhưng chỗ ghép luôn là điểm yếu và người tinh mắt vẫn thấy, nên thợ giỏi coi trọng việc chừa dư hơn là việc chữa.
In ba chiều thuộc lối nào?
Phần lớn máy in ba chiều đắp vật liệu từng lớp mỏng, nên nó thuộc lối đắp thêm. Còn máy phay điều khiển số cắt từ khối đặc thì thuộc lối tạc bớt. Cả hai vẫn cần người làm mẫu và người hoàn thiện bề mặt.
Tượng gốm thuộc lối nào?
Tượng gốm được nặn hoặc ép khuôn bằng đất nên thuộc lối đắp thêm, rồi qua lửa để thành vật cứng. Khác với tượng đồng, tượng gốm chính là bức tượng đất ấy sau khi nung chứ không phải bản chép.
