Có nhiều bức Người suy tư của Rodin khắp thế giới vì đây là tượng đồng đúc. Từ một mẫu gốc, xưởng đúc có thể làm ra nhiều bản. Một số bản được đúc khi Rodin còn sống, một số được đúc sau khi ông mất theo quyền ông để lại cho nhà nước Pháp, nên chúng đều được coi là bản đúc chính thức, không phải hàng nhái.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Câu hỏi này mở ra một chuyện ít người để ý khi đứng trước tượng đồng: thế nào là bản gốc. Mình kể qua câu chuyện của một trong những bức tượng nổi tiếng nhất thế giới.
Người suy tư sinh ra từ một cánh cửa
Auguste Rodin là nhà điêu khắc người Pháp, sống từ giữa thế kỷ mười chín tới đầu thế kỷ hai mươi. Ông nhận đặt làm một cánh cửa đồng lớn cho một bảo tàng dự kiến, lấy cảm hứng từ phần Địa ngục trong trường ca Thần khúc của Dante. Tác phẩm ấy được biết tới với tên Cửa Địa Ngục.
Trên đỉnh cửa, Rodin đặt một nhân vật ngồi cúi đầu, tay chống cằm, nhìn xuống những thân người quằn quại phía dưới. Ban đầu nhân vật này thường được hiểu là chính Dante đang suy ngẫm về tác phẩm của mình.
Về sau, nhân vật được tách ra thành một tác phẩm độc lập, phóng lớn, và mang tên Người suy tư. Nó trở thành biểu tượng của sự suy nghĩ, vượt ra khỏi câu chuyện ban đầu.
Cánh cửa lớn thì Rodin làm suốt nhiều năm, liên tục thay đổi, và tới khi ông mất vẫn chưa được đúc đồng trong đời ông.
Tượng đồng là một tác phẩm có nhiều bản
Như mình đã kể ở chuyên mục đúc đồng, tượng đồng đi từ mẫu đất hoặc thạch cao, qua khuôn, rồi mới thành đồng. Chừng nào còn khuôn và mẫu, còn có thể đúc thêm.
Với nhiều nhà điêu khắc, đúc nhiều bản là điều bình thường. Mỗi bản đều là tác phẩm thật nếu được đúc từ mẫu của tác giả, đúng quy trình, với sự cho phép của người có quyền.
Điều này khác hẳn với tượng đá tạc tay, nơi mỗi bức là duy nhất. Một bức David bằng cẩm thạch chỉ có một, các bản khác là phiên bản chép.
Vì thế, khi gặp Người suy tư ở một thành phố, bạn có thể đang đứng trước một bản đúc chính thức, không kém gì bản ở Paris về mặt tư cách tác phẩm.
Quyền đúc sau khi tác giả mất
Trước khi mất, Rodin đã tặng tác phẩm và các quyền liên quan cho nhà nước Pháp, dẫn tới sự ra đời của Bảo tàng Rodin ở Paris. Bảo tàng giữ mẫu, khuôn và được phép đúc thêm theo quy định.
Ở Pháp có những quy định về số bản đúc được coi là bản gốc của một tác phẩm điêu khắc, nhằm tránh việc đúc tràn lan làm mất giá trị.
Các bản đúc chính thức thường có dấu của xưởng đúc, có khi kèm số thứ tự, và có hồ sơ đi kèm.
Ngoài những bản ấy, trên thế giới còn rất nhiều tượng chép lại Người suy tư bằng đủ chất liệu. Đó là bản sao, không phải bản đúc chính thức.
Bản gốc, bản đúc và bản sao khác nhau thế nào?
Mẫu gốc là thứ do chính tay tác giả làm ra, thường bằng đất, thạch cao. Nhiều mẫu gốc thạch cao được trân trọng như tác phẩm quý nhất vì gần nhất với bàn tay tác giả.
Bản đúc chính thức là bản đồng đúc từ mẫu ấy, với sự cho phép của tác giả hoặc người giữ quyền, đúng quy trình, có hồ sơ.
Bản sao là thứ làm lại bằng cách khác, như lấy khuôn từ một bản đồng đã có, hoặc chép bằng tay, hoặc quét rồi in. Nó có thể rất giống, nhưng không có tư cách tác phẩm của tác giả.
Bản sao không có gì xấu nếu ghi rõ là bản sao, dùng cho học tập, trang trí. Vấn đề chỉ nảy sinh khi bản sao được bán như bản gốc.
Bài học cho người xem và người mua
Khi đứng trước một bức tượng đồng nổi tiếng, hãy đọc bảng thông tin: năm đúc, xưởng đúc, nơi giữ mẫu. Đó là một phần câu chuyện của bức tượng.
Khi mua tượng đồng, dù là của một nhà điêu khắc Việt Nam, hãy hỏi tượng này đúc bao nhiêu bản, bản thứ mấy, có giấy chứng nhận của tác giả không.
Một tác giả tôn trọng người mua sẽ giới hạn số bản và ghi rõ. Đúc không giới hạn làm giá trị mỗi bản giảm đi.
Mình sẽ nói kỹ hơn chuyện này ở chuyên mục nghề điêu khắc, khi bàn về bản quyền và bản sao.
Nhìn Người suy tư bằng mắt người làm tượng
Hãy đi vòng quanh tượng. Thân người cúi về trước, khuỷu tay phải chống lên đùi trái, tạo một nhịp xoắn rất mạnh. Tư thế ấy không thoải mái, và chính sự gồng mình ấy gợi ra sức nặng của suy nghĩ.
Hãy nhìn bề mặt. Rodin để lại nhiều vết nặn, những mặt cơ bắp gồ ghề bắt sáng, không trơn nhẵn. Đó là dấu vết của mẫu đất mà khuôn đã chép lại.
Hãy để ý bàn chân bấu xuống đá, bàn tay đỡ cằm nặng nề. Toàn thân suy nghĩ, không chỉ cái đầu.
Lần tới thấy ai đó ngồi chống cằm như vậy, bạn thử nhớ rằng một tư thế bình thường đã được một nhà điêu khắc biến thành hình ảnh mà cả thế giới nhận ra.
Câu hỏi thường gặp
Bản Người suy tư nổi tiếng nhất ở đâu?
Bản thường được nhắc nhiều nhất đặt trong vườn Bảo tàng Rodin ở Paris. Các bản đúc chính thức khác nằm ở nhiều bảo tàng và thành phố trên thế giới.
Người suy tư có phải là Dante không?
Ban đầu, trong Cửa Địa Ngục, nhân vật thường được hiểu là Dante. Khi được tách ra thành tác phẩm độc lập, nó mang ý nghĩa rộng hơn về con người suy tư, và nhiều người không còn gắn nó với Dante.
Tượng đồng đúc lại sau khi tác giả mất có giá trị không?
Nếu được đúc từ mẫu của tác giả, bởi người giữ quyền hợp pháp, theo quy định và có hồ sơ, thì đó là bản đúc chính thức. Giới sưu tầm vẫn thường phân biệt bản đúc khi tác giả còn sống và sau khi mất.
David của Michelangelo có nhiều bản không?
Bức David bằng cẩm thạch là tác phẩm tạc tay duy nhất. Những bức David khác ở nhiều nơi là bản chép, có cái bằng đồng, có cái bằng đá, không phải tác phẩm của Michelangelo.
Làm sao biết một tượng đồng là bản đúc chính thức?
Xem dấu xưởng đúc, số thứ tự, chữ ký, và quan trọng nhất là hồ sơ nguồn gốc từ tác giả hoặc tổ chức giữ quyền. Với tác phẩm có giá trị, nên nhờ chuyên gia thẩm định.
