Một bức tượng công cộng trông lạc lõng thường không phải vì bản thân tượng xấu, mà vì nó không hợp với không gian quanh nó. Có thể nó quá nhỏ giữa một quảng trường mênh mông, bị nền phía sau nuốt mất, bị đặt ngược sáng, đứng trên một cái bệ quá cao hay quá thấp, hoặc không có chỗ nào để người ta dừng lại mà nhìn.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình không chê bức tượng cụ thể nào. Mình chỉ đưa cho bạn vài câu hỏi để tự đánh giá bất cứ bức tượng nào bạn đi qua, và để hiểu vì sao người làm tượng ngoài trời phải nghĩ nhiều thứ ngoài chính bức tượng.
Quá nhỏ hay quá lớn so với không gian
Một bức tượng cao bằng hai người, đứng trong khoảng sân trước một ngôi nhà, trông rất uy nghi. Đặt chính bức ấy giữa một quảng trường rộng hàng trăm bước chân, nó thành một chấm nhỏ.
Người làm thường dùng một quy tắc đơn giản: hình dung người xem đứng ở rìa không gian, nhìn về phía tượng. Nếu tượng chiếm quá ít trong tầm mắt, nó sẽ lạc.
Ngược lại, một tượng quá lớn trong một khoảng sân hẹp làm người ta phải ngửa cổ, không lùi đủ xa để thấy toàn bộ, cảm giác bị đè nén.
Giải pháp không phải lúc nào cũng là to hơn. Có khi là thu hẹp không gian bằng cây xanh, bằng bậc thềm, để tượng có một khoảng riêng vừa với mình.
Nền phía sau nuốt mất tượng
Một bức tượng đồng sẫm màu đặt trước một bức tường kính tối, hay trước hàng cây rậm, sẽ gần như biến mất. Đường bao của tượng hoà vào nền.
Tượng đá trắng trước một bức tường sơn trắng cũng chịu chung số phận.
Người làm tượng ngoài trời thích nhất là nền trời. Tượng đứng trên bệ cao, nhìn từ dưới lên thấy trời phía sau, đường bao rõ ràng mọi lúc trong ngày.
Ở đô thị đông đúc, nền trời là thứ xa xỉ. Lúc ấy phải chọn chất liệu, màu sắc tương phản với nền, hoặc tạo một bức nền riêng cho tượng.
Có một mẹo nhà điêu khắc hay làm khi khảo sát: chụp ảnh chỗ đặt ở đúng góc người xem, in ra, rồi dán hình bóng đen của tượng lên đó. Chỉ một tấm ảnh ghép thô như vậy đã cho thấy tượng có bị nền nuốt mất hay không.
Ánh sáng và hướng đặt
Nếu tượng quay mặt về hướng mà người xem luôn phải nhìn ngược sáng, khuôn mặt sẽ chìm trong bóng suốt phần lớn thời gian.
Người làm khảo sát đường đi của mặt trời qua các mùa, xem buổi nào đông người qua lại, rồi chọn hướng đặt sao cho mặt tượng được chiếu sáng vào lúc ấy.
Ban đêm, chiếu sáng nhân tạo cũng là một phần của tượng. Đèn chiếu thẳng từ dưới lên có thể làm mặt tượng trông như nhân vật trong phim kinh dị. Chiếu xiên từ hai bên nhẹ nhàng thường đẹp hơn.
Một bức tượng đẹp ban ngày nhưng ban đêm chìm trong bóng tối hay bị đèn rọi gắt cũng là một kiểu lạc lõng.
Người xem đứng ở đâu?
Tượng sống nhờ người xem. Nếu không có chỗ để đứng lại, một lối đi bộ, một bậc để ngồi, một khoảng bóng mát, người ta chỉ lướt qua bằng xe máy.
Có tượng đặt giữa vòng xoay giao thông, chỉ ngắm được từ xa trong vài giây khi chạy xe. Những tượng ấy cần dáng thật đơn giản, đường bao thật rõ, vì không ai đứng lại xem chi tiết.
Tượng trong công viên, nơi người ta đi chậm, thì có thể nhiều chi tiết hơn, gần gũi hơn, có khi đặt sát mặt đất cho trẻ con chạm vào.
Đặt sai loại tượng vào sai loại không gian, như tượng nhiều chi tiết giữa vòng xoay, là một lý do lạc lõng phổ biến.
Bệ và những thứ xung quanh
Bệ quá cao làm tượng xa cách, bệ quá thấp làm tượng bị cây cỏ, xe cộ, người qua lại che khuất. Chiều cao bệ phải tính theo khoảng cách người xem. Một bức tượng được làm cho bệ cao rồi đặt lên bệ thấp, hay ngược lại, sẽ lộ ngay những chỗ bù tỷ lệ mà người làm đã tính cho một góc nhìn khác.
Những thứ xung quanh cũng ảnh hưởng: biển quảng cáo, cột điện, dây điện, mái che tạm, thùng rác đặt sát chân tượng. Chúng chen vào đường bao và kéo tượng xuống.
Hàng rào sắt kiểu cách quanh tượng đôi khi cũng làm hại nhiều hơn bảo vệ, vì chúng tạo ra một lớp rối mắt trước tượng.
Nhiều khi một bức tượng chỉ cần dọn bớt những thứ xung quanh là đẹp lên rất nhiều.
Tự đánh giá một bức tượng bạn đi qua
Lần tới, hãy thử dừng lại ở năm chỗ quanh tượng và tự hỏi năm câu. Tượng có vừa với không gian không. Đường bao có rõ trên nền không. Mặt tượng có được ánh sáng vào lúc đông người không. Có chỗ nào cho mình đứng lại không. Có thứ gì chen vào làm rối không.
Bạn sẽ ngạc nhiên vì phần lớn câu trả lời không liên quan tới tay nghề người tạc.
Đó cũng là bài học cho người làm tượng: làm đẹp trong xưởng mới là một nửa. Nửa còn lại là làm đẹp ở nơi tượng sẽ sống.
Và cho người đặt tượng: hãy dành cho không gian quanh tượng một phần công sức và kinh phí xứng đáng, không chỉ cho bản thân bức tượng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên làm tượng thật lớn để nổi bật?
Không hẳn. Tượng quá lớn so với không gian sẽ đè nén, còn tượng vừa phải mà được đặt đúng chỗ, đúng nền, đúng sáng thường nổi bật hơn. Kích thước nên tính từ khoảng cách và góc nhìn của người xem.
Tượng công cộng có cần chiếu sáng ban đêm không?
Ở đô thị, chiếu sáng giúp tượng sống cả ban đêm và an toàn hơn. Nhưng phải thiết kế cẩn thận để không làm méo khuôn mặt hay gây loá mắt người đi đường.
Ai quyết định đặt tượng ở đâu?
Thường là chủ đầu tư cùng cơ quan quản lý quy hoạch và hội đồng chuyên môn, tuỳ quy định từng nơi. Nhà điêu khắc và kiến trúc sư cảnh quan góp ý về mặt không gian.
Tượng đặt giữa vòng xoay có an toàn không?
Tượng phải được bố trí sao cho không che tầm nhìn của người lái xe và không thu hút người đi bộ băng qua đường để xem. Đây là việc phải tính cùng người làm giao thông.
Một tượng đã đặt sai chỗ có sửa được không?
Có thể cải thiện bằng cách chỉnh cảnh quan, dọn vật cản, đổi chiếu sáng, có khi nâng hạ bệ. Di dời tượng là việc lớn và tốn kém, cần đánh giá kỹ.
