Trại sáng tác điêu khắc ngoài trời là dịp nhiều nhà điêu khắc tụ về một nơi, làm tượng ngay tại chỗ trong vài tuần, thường trên những khối đá hoặc gỗ do ban tổ chức chuẩn bị sẵn. Khi trại kết thúc, các tác phẩm ở lại cho địa phương, và qua nhiều trại, chúng dần hình thành những vườn tượng ngoài trời.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Đây là một hình thức mà nhiều thành phố trên thế giới và ở Việt Nam đã dùng để có tượng công cộng, đồng thời tạo dịp cho người làm nghề gặp nhau. Hôm nay mình kể nó diễn ra thế nào từ bên trong.
Một trại sáng tác diễn ra thế nào?
Ban tổ chức chọn địa điểm, chuẩn bị vật liệu, thường là các khối đá cùng loại hoặc khúc gỗ lớn, dựng lều che nắng mưa, kéo điện, chuẩn bị máy móc, nước, giàn.
Các nhà điêu khắc được mời hoặc chọn qua hồ sơ phác thảo. Họ tới, nhận khối vật liệu, và có một thời gian giới hạn, thường vài tuần, để hoàn thành tác phẩm.
Mỗi người có một góc làm việc, thường có thợ phụ hoặc sinh viên hỗ trợ. Ngày làm việc kéo dài từ sáng sớm tới chiều tối, tiếng máy mài, tiếng búa vang khắp bãi. Buổi tối, mọi người thường ngồi lại với nhau, xem ảnh phác thảo của nhau, góp ý thẳng thắn, có khi sáng hôm sau một tác phẩm đổi hẳn hướng.
Cuối trại là triển lãm, bàn giao tác phẩm cho địa phương, và các tượng được đặt vào những vị trí đã quy hoạch.
Cái hay của trại sáng tác
Người dân được xem quá trình làm tượng tận mắt, thấy một khối đá thô biến dần thành tác phẩm. Với nhiều người, đó là lần đầu tiên họ hiểu điêu khắc là một nghề lao động thật.
Nhà điêu khắc được gặp đồng nghiệp từ nhiều nơi, học kỹ thuật của nhau, so cách xử lý cùng một loại đá. Những cuộc trò chuyện bên lều thường đáng giá không kém tác phẩm.
Địa phương có được một bộ sưu tập tượng công cộng đa dạng phong cách, với chi phí và thời gian thấp hơn đặt từng tượng riêng lẻ.
Ở Việt Nam, một số thành phố đã có những vườn tượng hình thành theo cách này, ví dụ những tượng đặt dọc bờ sông Hương ở Huế sau các trại sáng tác điêu khắc.
Cái khó: thời gian và vật liệu
Vài tuần để làm một tượng đá lớn là rất ngắn. Nhà điêu khắc phải chọn ý tưởng hợp với thời gian, thường là khối đơn giản, mạnh, ít chi tiết tinh.
Khối vật liệu được giao có khi có vết nứt, vân xấu ngoài dự kiến. Người làm phải điều chỉnh ý tưởng ngay tại chỗ, đúng như bài học đọc khối đá mình đã kể.
Thời tiết cũng là thử thách. Mưa kéo dài, nắng gắt, gió mạnh đều làm chậm việc và ảnh hưởng tới sức khoẻ người làm. Ở miền Trung, một trận mưa lớn kéo dài vài ngày có thể làm cả trại phải dồn việc vào tuần cuối.
An toàn là chuyện lớn: bụi đá, máy mài, cẩu khối nặng. Trại tốt có quy định an toàn rõ ràng, đồ bảo hộ đủ, và khu làm việc có rào cách người xem.
Đời sống của tượng sau trại
Khi các nhà điêu khắc ra về, tượng ở lại. Từ đây, việc giữ gìn thuộc về địa phương.
Vấn đề hay gặp là tượng được đặt rồi bị quên: không có bảng ghi tên tác phẩm và tác giả, không bảo dưỡng, cây cỏ mọc che, có tượng bị vẽ bậy, sứt mẻ.
Một vườn tượng sống được cần một đơn vị chịu trách nhiệm, có hồ sơ từng tác phẩm, có lịch kiểm tra và làm sạch như mình đã kể ở chuyên mục đá.
Và cần người dân hiểu tượng. Những buổi giới thiệu, bảng thông tin, lối đi dạo quanh vườn giúp tượng thành một phần đời sống chứ không chỉ là vật trang trí.
Thăm một vườn tượng như thế nào?
Hãy đi vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, khi ánh sáng xiên làm khối tượng nổi rõ. Giữa trưa, tượng đá trắng chói và phẳng.
Đừng đi thật nhanh qua tất cả. Chọn vài tượng bạn thích, đi vòng quanh, đứng lâu, như mình đã gợi ý ở chuyên mục hiểu khối.
Tìm bảng ghi tên tác phẩm, tác giả, chất liệu. Nếu không có, hãy chụp ảnh và tìm hiểu sau, có khi bạn sẽ khám phá ra cả một câu chuyện.
Lần tới đi dạo trong một công viên có tượng, bạn thử đoán xem tượng ấy được làm trong một trại sáng tác hay được đặt riêng. Những tượng đá cùng loại, cùng cỡ, đặt rải rác thường là dấu hiệu của một trại.
Người trẻ có thể tham gia thế nào?
Sinh viên điêu khắc thường được mời làm trợ lý cho nhà điêu khắc tại trại. Đây là cơ hội học hỏi rất quý, vì được làm việc với người có kinh nghiệm trong điều kiện thật.
Người không làm nghề cũng có thể tham gia như tình nguyện viên hậu cần, người hướng dẫn khách xem, người chụp ảnh tư liệu.
Theo dõi trang thông tin của các trường mỹ thuật và hội nghề nghiệp ở địa phương để biết khi nào có trại.
Và nếu chỉ là người xem, hãy đến xem trong những ngày đang làm, không chỉ ngày khai mạc hay bế mạc. Những ngày giữa trại mới là lúc đẹp nhất.
Câu hỏi thường gặp
Tượng làm trong trại sáng tác thuộc về ai?
Thường thuộc về địa phương hoặc ban tổ chức theo thoả thuận trước, còn quyền tác giả vẫn thuộc nhà điêu khắc. Các điều khoản cụ thể ghi trong hợp đồng giữa hai bên.
Trại sáng tác có dành cho người mới không?
Phần lớn trại mời hoặc chọn nhà điêu khắc đã có kinh nghiệm, vì thời gian ngắn và vật liệu lớn. Người mới thường tham gia với vai trò trợ lý hoặc ở những trại dành riêng cho sinh viên.
Vật liệu phổ biến nhất ở trại điêu khắc là gì?
Đá là phổ biến nhất vì bền ngoài trời và hợp với làm tại chỗ. Gỗ, kim loại hàn cũng có ở một số trại, tuỳ điều kiện và mục đích của ban tổ chức.
Có thể xem nhà điêu khắc làm việc ở trại không?
Thường là có, nhiều trại mở cho công chúng xem. Hãy đứng ngoài rào, không vào khu đang có máy chạy, và hỏi chuyện vào lúc người làm nghỉ tay.
Vì sao tượng ở trại sáng tác hay trừu tượng?
Một phần vì thời gian ngắn hợp với khối đơn giản, phần vì trại là dịp để nhà điêu khắc thể hiện tìm tòi riêng. Nhưng cũng có nhiều tượng hình người, con vật, tuỳ người làm.
