Một bức tượng đài thường đi qua một chuỗi bước dài: xác định ý tưởng và địa điểm, tuyển chọn phác thảo, hội đồng chuyên môn góp ý và duyệt, làm mẫu trung gian, phóng mẫu lên kích thước thật, chuyển sang đá hoặc đồng, làm móng bệ, lắp dựng, rồi hoàn thiện cảnh quan xung quanh. Mỗi bước đều có thể kéo dài nhiều tháng.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Mình mở chuyên mục tượng công cộng bằng một câu hỏi mà người đi qua quảng trường ít khi nghĩ tới. Mình nói ở mức cơ chế chung, vì quy định cụ thể từng nơi, từng thời mỗi khác.
Ý tưởng và địa điểm đi cùng nhau
Mọi bức tượng đài bắt đầu từ một câu hỏi: tưởng niệm ai, điều gì, và đặt ở đâu. Hai vế này không tách rời được. Một ý tưởng hay đặt sai chỗ sẽ thành một bức tượng lạc lõng.
Người làm khảo sát địa điểm rất kỹ: quảng trường rộng bao nhiêu, người tới từ hướng nào, nhìn từ khoảng cách nào, nền phía sau là trời, là cây hay là nhà cao tầng, mặt trời đi qua thế nào trong ngày.
Những thông tin ấy quyết định kích thước, hướng đặt, chất liệu và cả dáng tượng. Một tượng nhìn ngược sáng cả buổi chiều phải có đường bao thật rõ.
Ở bước này, kiến trúc sư cảnh quan, người làm quy hoạch và nhà điêu khắc cần ngồi chung bàn. Tượng đài là một phần của không gian chứ không phải đồ vật đặt vào sau.
Tuyển chọn phác thảo
Với những tượng đài lớn, chủ đầu tư thường tổ chức tuyển chọn mẫu, có khi là thi sáng tác mở, có khi mời một số nhà điêu khắc. Các tác giả nộp phác thảo, thường là mẫu nhỏ ba chiều kèm bản vẽ, phối cảnh.
Phác thảo phải trả lời được cả ý nghĩa lẫn tạo hình: tượng nói điều gì, có hợp với nơi đặt không, có làm được bằng chất liệu dự kiến không.
Đây là bước mà phác thảo nhỏ phát huy sức mạnh, như mình đã kể ở chuyên mục đất nặn. Một mẫu nhỏ đặt trong mô hình quảng trường cho mọi người thấy ngay tượng có vừa với không gian không.
Không phải lúc nào mẫu thắng cũng là mẫu cuối. Thường tác giả sẽ được yêu cầu chỉnh sửa nhiều lần theo góp ý.
Hội đồng chuyên môn góp ý và duyệt
Tượng đài là công trình lâu dài, nhiều người nhìn, nên thường phải qua sự xem xét của một hội đồng gồm những người có chuyên môn về điêu khắc, kiến trúc, lịch sử, văn hoá tuỳ đề tài.
Hội đồng xem xét ở nhiều mốc: phác thảo, mẫu trung gian, mẫu kích thước thật trước khi chuyển chất liệu. Mỗi lần có thể có góp ý về dáng, tỷ lệ, chi tiết lịch sử như trang phục, vật dụng.
Với tượng chân dung nhân vật lịch sử, sự chính xác về tư liệu là đòi hỏi lớn. Người làm phải tra cứu hình ảnh, trang phục, đặc điểm, và chỗ nào thiếu tư liệu thì phải bàn cách thể hiện hợp lý.
Quy định cụ thể về thẩm quyền, thủ tục do cơ quan quản lý ở từng nơi ban hành. Người làm nghề cần tìm hiểu đúng quy định hiện hành của địa phương.
Từ mẫu trung gian tới kích thước thật
Sau phác thảo, tác giả làm mẫu trung gian, lớn hơn, chi tiết hơn. Đây là nơi giải quyết tỷ lệ, bù méo khi nhìn từ dưới, nếp áo, nét mặt.
Rồi mẫu được phóng lên kích thước thật, thường bằng đất trên một bộ cốt lớn, hoặc bằng xốp gọt rồi phủ đất. Xưởng phải có trần cao, giàn giáo, đôi khi phải làm ngoài trời có mái che.
Nhà điêu khắc tác giả chỉnh sửa trực tiếp trên mẫu lớn, nhiều khi leo lên giàn giáo hằng ngày. Đây là giai đoạn hội đồng thường xem lần cuối trước khi chuyển chất liệu.
Sau khi được duyệt, mẫu lớn được đổ khuôn thạch cao, rồi từ đó đúc đồng theo từng mảnh, hoặc phóng sang đá bằng cách lấy điểm.
Móng, bệ và lắp dựng
Trong lúc xưởng làm tượng, ở hiện trường người ta làm móng và bệ. Tượng nặng nhiều tấn, đứng giữa trời chịu gió bão, nên móng phải tính toán kết cấu kỹ.
Bệ không chỉ là chân đế mà là một phần của tác phẩm: chiều cao, chất liệu, hình dáng bệ ảnh hưởng tới cách người xem nhìn tượng. Mình sẽ nói riêng về bệ tượng ở một tập sau.
Lắp dựng cần cẩu lớn, đội thợ đông, và thời tiết thuận lợi. Tượng đồng ghép mảnh thì hàn, mài, nhuộm màu tại chỗ. Tượng đá ghép khối thì chốt, gắn tại chỗ.
Cuối cùng là cảnh quan: sân, lối đi, cây xanh, chiếu sáng ban đêm, thoát nước. Một bức tượng đẹp đứng giữa sân ngập nước sau mưa thì cũng mất hết vẻ đẹp.
Sau ngày khánh thành
Nhiều người nghĩ khánh thành là xong. Thật ra đó là lúc bắt đầu một đời sống dài của bức tượng, cần được bảo dưỡng định kỳ như mình đã kể ở chuyên mục đồng và đá.
Một công trình tượng đài tốt có hồ sơ đầy đủ: bản vẽ, ảnh mẫu, thông tin chất liệu, khung, móng, để những người bảo dưỡng về sau biết mình đang chăm cái gì.
Và bức tượng sẽ sống cùng người dân. Có tượng trở thành điểm hẹn, có tượng trở thành biểu tượng của một thành phố.
Lần tới đi qua một tượng đài, bạn thử nghĩ tới hàng trăm con người đã góp tay vào nó, từ người vẽ phác thảo đầu tiên tới người thợ hàn cuối cùng trên giàn giáo.
Câu hỏi thường gặp
Làm một tượng đài mất bao lâu?
Tuỳ quy mô, từ vài tháng cho tượng nhỏ tới nhiều năm cho tượng đài lớn. Thời gian dành cho chọn mẫu và duyệt mẫu thường dài không kém thời gian thi công.
Tượng đài thường làm bằng chất liệu gì?
Phổ biến nhất là đồng đúc và đá, ngoài ra có thép, bê tông, composite cho những công trình khác nhau. Chất liệu được chọn theo ý nghĩa, môi trường đặt và khả năng thi công, bảo dưỡng.
Ai là tác giả của một tượng đài?
Thường là nhà điêu khắc có mẫu được chọn, nhưng tượng đài là thành quả của cả một tập thể: thợ phóng mẫu, thợ đúc, thợ đá, kỹ sư kết cấu, kiến trúc sư cảnh quan. Tên tác giả thường được ghi trong hồ sơ công trình.
Người dân có được góp ý về mẫu tượng đài không?
Tuỳ từng dự án và quy định nơi đó. Một số nơi trưng bày mẫu để lấy ý kiến cộng đồng trước khi chọn. Việc lấy ý kiến rộng giúp tượng gần gũi với người sẽ sống cùng nó.
Vì sao tượng đài lớn hay làm bằng đồng?
Đồng bền ngoài trời, giữ được chi tiết, cho phép dáng vươn ra mà đá khó làm, và có thể đúc từng mảnh để ghép thành tượng rất lớn. Đá thì hợp với những khối chắc, ít chi tiết vươn ra.
