Điêu khắc số, quét ba chiều và in ba chiều đã làm nhanh nhiều khâu của nghề điêu khắc: phác thảo, chỉnh tỷ lệ, phóng mẫu, làm mẫu để đúc. Nhưng chúng không thay được con mắt nhìn khối, cảm giác về chất liệu thật, và khâu hoàn thiện bằng tay. Nghề đang đổi cách làm, chứ không mất đi.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Nhiều người trẻ hỏi mình học điêu khắc truyền thống còn có ích không khi máy đã in được tượng. Hôm nay mình trả lời bằng cách đi qua từng khâu mà công nghệ đã chạm tới.
Nặn trên máy tính là gì?
Điêu khắc số là dùng phần mềm để nặn một hình ba chiều trên màn hình. Người làm dùng bút cảm ứng kéo, đắp, gạt, miết trên một khối ảo, giống như nặn đất nhưng không có trọng lượng, không khô, không cần cốt.
Cái hay là thử nhanh, hoàn tác được, phóng to thu nhỏ tức thì, đối xứng hai bên chỉ một thao tác, lưu nhiều phiên bản.
Cái khó là thiếu xúc giác. Không có cảm giác đất dưới ngón tay, không có trọng lượng, không có ánh sáng thật. Nhiều người nặn số rất giỏi nhưng khi chuyển sang đất thật thì lúng túng, và ngược lại.
Điêu khắc số được dùng nhiều trong trò chơi điện tử, phim hoạt hình, đồ chơi, thiết kế sản phẩm, và ngày càng nhiều trong tượng thật.
Quét ba chiều: chép thế giới thật vào máy
Quét ba chiều biến một vật thật, như mẫu đất, khuôn mặt người, tượng cổ, thành dữ liệu số. Có máy quét chuyên dụng, cũng có cách chụp nhiều ảnh quanh vật rồi phần mềm dựng lại.
Với nghề tượng, quét giúp lưu mẫu đất trước khi nó khô nứt, giúp phóng to thu nhỏ chính xác, và giúp lưu hình dáng tượng cổ phục vụ bảo tồn.
Với tượng chân dung người còn sống, quét khuôn mặt cho dữ liệu chiều sâu chính xác hơn ảnh rất nhiều, như mình đã kể ở tập về tượng theo ảnh.
Nhưng quét chỉ chép bề mặt. Nó không biết đâu là chỗ quan trọng, đâu là chi tiết thừa. Dữ liệu quét luôn cần người chỉnh sửa.
Bề mặt bóng như đồng đánh bóng, chỗ khuất sâu như lòng tai, kẽ ngón tay thường quét ra lỗ thủng hoặc nhiễu. Người xử lý dữ liệu phải vá lại bằng tay trên máy, và việc vá ấy cần hiểu khối như một người nặn.
In ba chiều và phay theo dữ liệu
Từ dữ liệu số, máy in ba chiều đắp vật liệu từng lớp để ra một vật thật. Với tượng, nó thường dùng để in mẫu nhỏ, in mẫu để đúc, in chi tiết khó nặn tay.
Có loại in bằng vật liệu cháy sạch, dùng thay bản sáp trong đúc khuôn sáp mất mà mình đã kể. Nhờ vậy một mẫu số có thể đi thẳng tới lò đúc.
Máy phay điều khiển số thì cắt từ khối đặc như xốp, gỗ, đá. Với tượng lớn, người ta phay mẫu xốp kích thước thật từ dữ liệu, phủ đất mỏng lên để nhà điêu khắc chỉnh, thay cho việc đắp đất từ đầu.
Những công cụ này rút ngắn thời gian phóng mẫu đi rất nhiều, giảm sai số khi chép, và giảm việc nặng nhọc.
Những gì máy vẫn chưa làm được
Máy không quyết định được bức tượng nên nói gì. Ý tưởng, cảm xúc, lựa chọn nhấn chỗ nào, giản lược chỗ nào vẫn là việc của người.
Máy không hiểu chất liệu như người. Một khối đá có vân, có nứt, một khúc gỗ có thớ xoắn, máy theo dữ liệu sẽ cắt đi bất kể. Người thợ thì đổi dáng để hợp với khối.
Máy để lại dấu vết riêng: lớp in, vết dao phay. Bề mặt cuối cùng có hồn hay không vẫn nằm ở tay người hoàn thiện.
Và máy không đứng ở quảng trường để xem tượng có hợp với không gian không. Con mắt đi vòng quanh, lùi ra xa, nheo mắt nhìn đường bao vẫn là thứ không thay được.
Nghề thay đổi thế nào?
Một số công việc nặng nhọc, lặp lại như phóng mẫu bằng tay, chép tượng hàng loạt đang giảm dần, chuyển sang máy.
Có thêm những việc mới: nặn số cho trò chơi và phim, xử lý dữ liệu quét, vận hành máy in và máy phay, kết hợp số với thủ công trong xưởng.
Người làm nghề giỏi nhất hiện nay thường biết cả hai: nặn tay vững và dùng công cụ số thành thạo. Họ dùng máy cho những gì máy làm tốt, giữ tay cho những gì tay làm tốt.
Làng nghề cũng thay đổi. Nhiều xưởng gỗ, đá đã có máy phay. Thử thách là giữ được tay nghề hoàn thiện, không để mọi thứ thành hàng máy giống hệt nhau.
Người học nên chuẩn bị gì?
Hãy học nền tảng truyền thống trước hoặc song song: ký hoạ, nặn đất, giải phẫu, hiểu chất liệu. Đây là thứ giúp bạn biết dùng máy để làm gì.
Rồi học một phần mềm nặn số, tập quét, tập in một mẫu nhỏ. Nhiều phần mềm có bản miễn phí hoặc bản học tập để bắt đầu.
Đừng để màn hình thay hết đất. Nặn số cả ngày mà không chạm vào vật thật, mắt bạn sẽ mất cảm giác về trọng lượng và ánh sáng.
Lần tới thấy một món đồ chơi hay một bức tượng nhỏ đẹp, bạn thử đoán xem nó được nặn bằng tay hay nặn trên máy. Ngày càng khó đoán, và đó chính là điều thú vị của nghề hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Học điêu khắc số có cần biết nặn tay không?
Không bắt buộc, nhiều người đi thẳng vào điêu khắc số. Nhưng biết nặn tay, biết giải phẫu và hiểu khối sẽ giúp bạn làm số tốt hơn nhiều, nhất là khi sản phẩm cuối là vật thật.
In ba chiều có in được tượng lớn không?
Máy in thường có kích thước giới hạn, tượng lớn phải in nhiều phần rồi ghép. Với tượng rất lớn, người ta hay phay mẫu xốp hoặc in mẫu nhỏ rồi phóng theo cách truyền thống.
Tượng in ba chiều có bền không?
Tuỳ vật liệu in. Nhiều loại nhựa in chỉ hợp làm mẫu hoặc để trong nhà. Muốn bền ngoài trời, mẫu in thường được dùng để đúc sang đồng hoặc chất liệu khác.
Quét tượng ở bảo tàng có được không?
Cần xin phép bảo tàng hoặc đơn vị quản lý. Dữ liệu quét từ tượng cũng liên quan tới quyền và quy định sử dụng, như mình đã nói ở tập về bản sao.
Điêu khắc số có làm người thợ thủ công mất việc không?
Một số việc lặp lại đang chuyển sang máy, nhưng khâu sáng tạo, hoàn thiện, trùng tu và làm tượng có hồn vẫn cần người. Người thợ biết thêm công cụ số sẽ có nhiều lựa chọn hơn.
