Trước khi đặt làm một bức tượng, bạn nên chuẩn bị rõ năm điều: tượng để làm gì và sẽ đặt ở đâu, kích thước và chất liệu mong muốn, tư liệu tham khảo, thời hạn cần có, và cách duyệt mẫu qua từng bước. Một thoả thuận bằng văn bản về các mốc duyệt, cách thanh toán, vận chuyển và lắp đặt sẽ giúp bạn tránh được phần lớn rắc rối thường gặp.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình đứng ở phía người đặt tượng, một gia đình, một trường học hay một doanh nghiệp nhỏ. Mình không bàn giá, vì nó thay đổi theo quá nhiều yếu tố, mà bàn cách làm việc sao cho bức tượng ra đời đúng như mong muốn.
Mục đích và chỗ đặt: trả lời trước tiên
Hãy bắt đầu bằng hai câu hỏi: tượng để làm gì, và đặt ở đâu. Tượng chân dung để thờ trong nhà khác tượng đặt ở sảnh công ty, khác tượng đặt giữa sân trường ngoài trời.
Chỗ đặt quyết định rất nhiều thứ: kích thước, chất liệu, chiều cao bệ, hướng nhìn, mức chi tiết. Như mình đã kể ở chuyên mục tượng công cộng, một tượng đẹp đặt sai chỗ vẫn lạc lõng.
Nếu được, hãy mời nhà điêu khắc tới xem chỗ đặt, hoặc gửi ảnh chụp chỗ đặt từ góc người xem sẽ đứng, kèm số đo không gian.
Đừng ngại nói rõ cảm giác bạn muốn người xem có khi đứng trước tượng: trang nghiêm, gần gũi, vui tươi. Đó là thông tin quý với người làm, quý hơn nhiều so với một câu chung chung như làm đẹp là được.
Kích thước, chất liệu và những đánh đổi
Kích thước và chất liệu là hai yếu tố ảnh hưởng nhiều nhất tới thời gian và chi phí. Tượng lớn gấp đôi không chỉ tốn gấp đôi, vì cốt, khuôn, vận chuyển đều tăng theo cấp khác.
Đồng đúc bền và giữ chi tiết tốt, nhưng đi qua nhiều khâu. Đá tạc bền, mỗi bức là duy nhất, nhưng sai không sửa được. Gỗ ấm áp, hợp trong nhà. Composite rẻ và nhanh nhưng ngắn ngày nếu để ngoài trời.
Hãy hỏi nhà điêu khắc ưu nhược của từng chất liệu cho đúng chỗ đặt của bạn, như mình đã kể ở tập về tượng ngoài trời trong khí hậu Việt Nam.
Nếu ngân sách có hạn, giảm kích thước thường tốt hơn hạ chất liệu. Một tượng đồng nhỏ đúc đẹp thường đáng giá hơn một tượng composite lớn bạc màu sau vài năm.
Tư liệu tham khảo: càng đủ càng tốt
Với tượng chân dung, ảnh là tư liệu quan trọng nhất. Hãy chuẩn bị nhiều ảnh, nhiều góc, nhiều thời kỳ, như mình sẽ kể kỹ ở tập sau.
Với tượng có ý tưởng, hãy gom những hình ảnh bạn thích, những bức tượng bạn thấy hợp, và cả những bức bạn không thích. Biết bạn không thích gì giúp người làm tránh sai hướng ngay từ đầu.
Nếu tượng có chi tiết lịch sử như trang phục, vật dụng, hãy cung cấp tư liệu hoặc cùng nhà điêu khắc tìm hiểu. Đừng để người làm tự đoán những chi tiết mà người xem sau này sẽ soi.
Ghi tất cả vào một tệp chung, gửi bằng văn bản, để hai bên cùng nhìn một nguồn và không ai phải nhớ lời dặn miệng.
Duyệt mẫu theo từng bước
Một quy trình tốt thường có ít nhất ba mốc duyệt: phác thảo nhỏ, mẫu đất hoàn chỉnh trước khi chuyển chất liệu, và sản phẩm cuối trước khi giao.
Mốc quan trọng nhất là mẫu đất. Sau khi đổ khuôn, đúc đồng hay tạc đá, việc sửa trở nên rất khó và tốn kém. Hãy dành thời gian xem kỹ, xem ở nhiều góc, dưới ánh sáng gần giống chỗ đặt.
Khi góp ý, hãy cụ thể: mắt hơi to, vai hơi rộng, đầu nên cúi thêm một chút. Tránh những câu chung như chưa giống lắm, vì người làm không biết sửa từ đâu.
Mời một hai người hiểu rõ đối tượng cùng đi duyệt, nhưng đừng mời quá đông. Mười người góp mười ý trái nhau sẽ làm bức tượng chẳng giống ai.
Thoả thuận bằng văn bản
Hãy có một văn bản ghi rõ: mô tả tượng, kích thước, chất liệu, các mốc duyệt, thời hạn từng mốc, cách thanh toán theo mốc, ai lo vận chuyển, lắp đặt, bệ.
Ghi rõ điều gì xảy ra nếu bạn muốn thay đổi lớn sau khi đã duyệt mẫu đất, vì đó là việc phát sinh thêm công.
Ghi rõ quyền với mẫu: người làm có được đúc thêm bản để bán không, có được dùng ảnh tượng để giới thiệu không. Với tượng chân dung gia đình, nhiều người muốn giữ riêng.
Với hợp đồng giá trị lớn, nên nhờ người có chuyên môn pháp lý xem trước. Văn bản rõ ràng là để giữ tình cảm, không phải vì nghi ngờ nhau.
Nhận tượng và chăm tượng
Khi nhận tượng, kiểm tra kỹ các chỗ mảnh, mối nối, bề mặt. Chụp ảnh lại hiện trạng ngay lúc nhận.
Hỏi người làm cách chăm sóc: lau gì, tránh gì, bao lâu bảo dưỡng một lần. Xin lại ảnh mẫu đất và hồ sơ làm tượng nếu có, phòng khi sau này cần sửa.
Lắp đặt tượng lớn nên có người làm nghề giám sát, vì cách neo, cách kê ảnh hưởng tới độ bền và an toàn.
Lần tới đi ngang một bức tượng ở cổng trường hay sảnh công ty, bạn thử nghĩ tới những buổi duyệt mẫu đất đã diễn ra trong xưởng. Bức tượng đẹp thường là kết quả của một người đặt biết nói rõ mình muốn gì.
Câu hỏi thường gặp
Đặt làm tượng mất bao lâu?
Tuỳ kích thước, chất liệu và số lần duyệt, từ vài tuần cho tượng nhỏ tới nhiều tháng hay hơn cho tượng lớn bằng đồng, đá. Nên hỏi người làm thời gian cho từng mốc và tính thêm thời gian dự phòng.
Có nên đặt tượng qua mạng không gặp người làm?
Có thể với tượng nhỏ, nếu người làm gửi ảnh mẫu đất nhiều góc rõ ràng ở từng mốc. Với tượng quan trọng, nên ít nhất một lần tới xưởng xem mẫu tận mắt.
Tượng không giống như mong muốn thì sao?
Đó là lý do phải duyệt ở mốc mẫu đất và góp ý cụ thể. Nếu đã duyệt mẫu đất mà sản phẩm cuối khác mẫu, đó là trách nhiệm người làm. Nếu sản phẩm đúng mẫu đã duyệt mà bạn đổi ý, việc sửa thường là phát sinh.
Làm sao chọn được nhà điêu khắc phù hợp?
Xem những tượng họ đã làm, cùng loại với tượng bạn cần, hỏi ý kiến người đã đặt họ. Một người giỏi tượng thờ chưa chắc hợp tượng hiện đại, và ngược lại.
Tượng đặt làm có được bảo hành không?
Tuỳ thoả thuận. Nhiều người làm nhận sửa những lỗi do thi công như nứt mối nối, bong lớp hoàn thiện trong một thời gian. Nên ghi rõ điều này trong văn bản.
