Người làm điêu khắc thường sống bằng nhiều nguồn cùng lúc: tượng đặt hàng cho gia đình và doanh nghiệp, tượng thờ, tượng đài và tượng công cộng, trang trí kiến trúc, làm mẫu cho các xưởng mỹ nghệ, phục dựng và trùng tu, dạy học, và bán những tác phẩm sáng tác của riêng mình. Rất ít người sống được chỉ bằng một nguồn.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình nói thẳng về chuyện cơm áo của nghề, vì đó là câu hỏi mà phụ huynh nào cũng hỏi khi con muốn học điêu khắc. Mình không nói con số thu nhập, vì nó khác nhau rất nhiều, mà nói về các nguồn việc và cái hay cái khó của từng nguồn.
Tượng đặt hàng: nguồn việc ổn định nhất
Gia đình đặt tượng chân dung ông bà, cha mẹ. Doanh nghiệp đặt tượng người sáng lập, tượng biểu tượng cho trụ sở. Trường học đặt tượng danh nhân. Đây là nguồn việc đều đặn với nhiều người làm nghề.
Cái hay là có đơn hàng rõ ràng, có người trả tiền. Cái khó là phải làm theo ý người đặt, có khi khác ý mình, và phải kiên nhẫn qua nhiều lần duyệt mẫu. Có khách sửa đi sửa lại một khoé miệng tới lần thứ năm, và người làm phải giữ được sự bình tĩnh lẫn chính kiến nghề nghiệp của mình.
Tượng chân dung theo ảnh là mảng rất phổ biến, mình sẽ nói riêng ở một tập sau.
Người làm tốt mảng này cần không chỉ tay nghề mà cả kỹ năng trò chuyện, lắng nghe và giải thích.
Tượng thờ và tượng tâm linh
Như mình đã kể ở chuyên mục làng nghề, tượng thờ là mảng nuôi sống nhiều làng tạc tượng. Chùa, đền, đình, gia đình đều có nhu cầu.
Mảng này đòi hiểu quy ước, kiên nhẫn, và tôn trọng. Người làm thường gắn bó lâu dài với một số nơi thờ tự, được giới thiệu qua lại.
Tượng tâm linh ngoài trời như tượng Phật lớn, tượng Quan Âm ở các khu chùa mới cũng là những công trình lớn, có khi kéo dài nhiều năm.
Cái khó là áp lực làm đúng, và cạnh tranh từ các xưởng làm máy giá thấp.
Người làm tượng thờ lâu năm thường có một vốn mẫu riêng tích luỹ qua nhiều năm, ảnh và số đo những pho tượng đã làm. Vốn mẫu ấy là tài sản quý, vì khách quay lại hay muốn một pho tượng giống pho đã đặt trước đây.
Tượng đài và tượng công cộng
Đây là mảng danh giá nhất, nhưng cũng ít đơn nhất. Mỗi dự án tượng đài thường qua tuyển chọn, cạnh tranh nhiều tác giả.
Như mình đã kể ở chuyên mục tượng công cộng, một tượng đài kéo dài nhiều năm, qua nhiều lần duyệt, đòi hỏi đội ngũ lớn.
Nhà điêu khắc có tượng đài thường không sống chỉ bằng nó, mà nó là cột mốc trong sự nghiệp, giúp có thêm đơn hàng khác.
Các trại sáng tác ngoài trời cũng là cơ hội để tác phẩm của mình đứng ở không gian công cộng.
Trang trí kiến trúc và làm mẫu cho xưởng
Phù điêu trên mặt tiền, tượng trang trí sảnh khách sạn, đầu cột, hoa văn trần nhà, tượng sân vườn khu nghỉ dưỡng là nguồn việc lớn của người làm điêu khắc.
Mảng này làm việc cùng kiến trúc sư, nhà thầu, phải đúng tiến độ công trình. Tác phẩm thường gắn vào một tổng thể chứ không đứng một mình.
Nhiều nhà điêu khắc còn làm mẫu cho xưởng mỹ nghệ, xưởng gốm, xưởng đồ chơi, xưởng quà tặng: nặn một mẫu gốc, xưởng nhân bản hàng loạt.
Làm mẫu không có tên tác giả trên sản phẩm, nhưng là nguồn thu ổn định và rèn tay nghề rất tốt.
Một mẫu tốt cho xưởng phải tính cả chuyện làm khuôn, đổ hàng loạt, đóng gói, vận chuyển: không có chỗ lõm khó tháo khuôn, không có chi tiết mảnh dễ gãy. Người làm mẫu giỏi nghĩ như một kỹ sư sản xuất chứ không chỉ như một nghệ sĩ.
Trùng tu, dạy học và tác phẩm riêng
Trùng tu và phục dựng tượng ở di tích là mảng cần người có cả tay nghề lẫn hiểu biết về di sản. Việc ít nhưng có ý nghĩa và đòi hỏi làm việc theo quy định của ngành.
Dạy học ở trường, ở trung tâm, ở lớp riêng cho người lớn và trẻ em là nguồn sống của nhiều nhà điêu khắc. Dạy cũng giúp họ tự học lại nghề.
Tác phẩm sáng tác riêng, bày ở triển lãm, bán cho người sưu tầm, là thứ nhiều người làm nghề yêu nhất nhưng thu nhập bấp bênh nhất. Nhiều người dùng các nguồn khác để nuôi mảng này.
Ngày nay có thêm những việc mới như điêu khắc số cho trò chơi, phim, in ba chiều, mà mình sẽ nói ở một tập riêng.
Nghề này hợp với ai?
Nghề điêu khắc hợp với người chịu được việc nặng tay, bụi bặm, chịu được nhịp làm việc chậm và kéo dài.
Hợp với người biết làm nhiều việc cùng lúc, biết kết hợp đơn hàng và sáng tác, biết nói chuyện với khách.
Hợp với người coi trọng sức khoẻ của mình, vì nghề có nhiều rủi ro về bụi, hoá chất, máy móc, như mình sẽ kể ở chuyên mục an toàn xưởng.
Và hợp với người kiên nhẫn. Những năm đầu hiếm khi dễ dàng, nhưng người trụ lại thường gắn bó với nghề cả đời.
Lần tới gặp một bức tượng trang trí ở sảnh một toà nhà, bạn thử nghĩ tới người đã nặn mẫu gốc cho nó, có lẽ cũng đang ngồi trên bậc xưởng như bao người khác.
Câu hỏi thường gặp
Học điêu khắc ra trường có dễ xin việc không?
Việc làm thường không đến từ một tấm thông báo tuyển dụng như nhiều ngành khác, mà đến từ quan hệ, sản phẩm đã làm và sự chủ động. Nhiều người bắt đầu bằng làm cho xưởng, làm trợ lý cho nhà điêu khắc có kinh nghiệm.
Nhà điêu khắc có cần mở xưởng riêng không?
Không bắt buộc, nhiều người thuê chỗ ở xưởng chung, làm cho xưởng lớn, hoặc dạy học. Mở xưởng riêng cần không gian, vốn và tính toán chuyện bụi, tiếng ồn với hàng xóm.
Làm mẫu cho xưởng mỹ nghệ có ảnh hưởng tên tuổi không?
Thường không ghi tên tác giả trên sản phẩm, nên không giúp nổi tiếng, nhưng là nghề lương thiện và rèn tay. Nên thoả thuận rõ về quyền với mẫu mình làm.
Phụ nữ làm điêu khắc có khó khăn không?
Một số việc nặng như khiêng đá, đứng máy lâu cần sức, nhưng có thể dùng dụng cụ hỗ trợ và trợ lý. Nhiều phụ nữ làm điêu khắc rất thành công ở mọi chất liệu.
Có nên vừa đi làm vừa theo điêu khắc không?
Rất nhiều người làm như vậy, nhất là những năm đầu. Một nguồn thu ổn định giúp bạn tự do hơn khi sáng tác và không phải nhận mọi đơn hàng.
