Làng đá Non Nước dưới chân Ngũ Hành Sơn ở Đà Nẵng gắn với cẩm thạch, tượng mỹ nghệ và đồ đá cho du khách. Làng đá Ninh Vân ở vùng Hoa Lư gắn với đá xanh, tượng lớn, linh vật, lăng mộ và đồ đá cho các công trình tâm linh. Hai làng khác nhau từ chất đá, cỡ sản phẩm tới khách hàng của mình.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình đi một vòng hai làng đá nổi tiếng ở hai đầu đất nước. Mình không so làng nào hơn làng nào, mà giúp bạn thấy mỗi nơi giỏi điều gì.
Non Nước: cẩm thạch dưới chân núi
Ngũ Hành Sơn là cụm núi đá cẩm thạch nhô lên giữa vùng cát ven biển Đà Nẵng. Làng đá Non Nước hình thành dưới chân núi, nghề tạc đá ở đây có từ lâu đời.
Như mình đã kể ở chuyên mục đá, núi ở đây đã ngừng khai thác từ lâu để giữ cảnh quan, nên đá cho làng nay được chở về từ những vùng khác trong nước và có khi từ nước ngoài.
Sản phẩm của Non Nước rất đa dạng: tượng Phật, tượng Quan Âm, tượng người, con vật, đồ trang trí, đồ lưu niệm nhỏ cho du khách. Đá có nhiều màu, trắng, hồng, xanh, vàng tuỳ nguồn. Nhiều xưởng ở đây làm cả hàng đặt cho khách nước ngoài, nên thợ quen với những mẫu tượng phương Tây lẫn tượng Phật, tượng thờ quen thuộc.
Vì gần khu du lịch, làng có rất nhiều cửa hàng bày dọc đường. Đằng sau những cửa hàng ấy là các xưởng, nơi tiếng máy mài vang suốt ngày.
Ninh Vân: đá xanh của vùng núi đá vôi
Ninh Vân nằm trong vùng núi đá vôi Hoa Lư, nơi có nguồn đá xanh tại chỗ. Nghề đá ở đây gắn với đá xanh, chắc, hạt mịn, màu xám xanh, chịu thời tiết tốt.
Sản phẩm thường là đồ lớn: tượng linh vật như nghê, voi, sư tử, lan can, cột, cổng, bia, lăng mộ, đồ đá cho đình chùa và các công trình tâm linh.
Đi trong làng, bạn sẽ thấy những khối đá to như cái giường, những pho tượng cao hơn người xếp dọc đường, những chiếc cổng đá đang dựng thử ngoài bãi.
Thợ Ninh Vân quen làm việc với khối lớn, phối hợp cẩu, kéo, vận chuyển, và lắp dựng tại công trình. Đó là một mảng nghề khác hẳn tượng mỹ nghệ. Một người thợ giỏi ở đây không chỉ giỏi đục mà còn phải biết tính tải trọng của cái cổng đá, biết chân móng phải sâu bao nhiêu để linh vật không nghiêng sau vài mùa mưa.
Khác nhau từ chất đá
Cẩm thạch mịn, có độ trong mờ, lên bóng đẹp, hợp với tượng người, làn da, chi tiết tinh. Nhưng nó không chịu axit và mềm hơn đá xanh.
Đá xanh chắc, màu trầm, không trong mờ, ít lên bóng như cẩm thạch, nhưng rất bền ngoài trời. Hợp với tượng lớn, linh vật đứng giữa sân, đồ đá kiến trúc.
Vì thế tượng trong nhà, tượng trưng bày nhỏ thường hợp cẩm thạch. Tượng sân đình, sân chùa, lăng mộ thường hợp đá xanh.
Khi đặt làm, hãy nói rõ chỗ đặt tượng, trong nhà hay ngoài trời, có mái che không. Người thợ sẽ khuyên loại đá hợp hơn.
Khác nhau ở cách làm và khách hàng
Non Nước có nhiều hàng làm sẵn, khách vào chọn mua, có cả những món nhỏ mang theo được. Một phần lớn khách là du khách.
Ninh Vân thiên về hàng đặt theo công trình, khách là ban quản lý đình chùa, gia đình làm lăng mộ, công trình kiến trúc. Mỗi đơn hàng thường lớn và kéo dài.
Cả hai làng ngày nay đều dùng nhiều máy, như mình đã nói ở tập về máy móc trong xưởng đá. Phần hoàn thiện, nét mặt, hoa văn tinh vẫn cần tay thợ.
Ở cả hai nơi, bụi đá là vấn đề sức khoẻ lớn của người làm. Xưởng nào làm ướt, có che chắn, thợ đeo khẩu trang đúng chuẩn là xưởng đáng quý.
Đi thăm hai làng thế nào cho có ích
Ở Non Nước, hãy kết hợp leo Ngũ Hành Sơn với đi làng. Trên núi có những hang động, chùa chiền với tượng đá, cho bạn thấy đá trong bối cảnh tự nhiên.
Đi qua phòng trưng bày, hãy xin xem xưởng. Đứng xa, xem thợ mài, đục. Nhìn bề mặt tượng để đoán phần nào máy làm, phần nào tay.
Ở Ninh Vân, hãy kết hợp với chuyến đi Hoa Lư, Tràng An. Đi trong làng buổi sáng, xem những khối đá lớn đang thành hình. Cẩn thận với xe chở đá và cẩu.
Ở cả hai nơi, đừng ngại hỏi về loại đá, nguồn gốc đá, cách làm. Người thợ thường vui khi có người hiểu nghề hỏi chuyện.
Chọn tượng đá ở làng nghề
Hãy nhìn tượng ở nhiều góc, đi một vòng, xem đường bao có đẹp không, như mình đã gợi ý trong chuyên mục về khối.
Soi những chỗ mảnh như ngón tay, tai, xem có vết nứt chân tóc không. Rửa ướt một chỗ nếu được phép để thấy vân đá.
Hỏi rõ về vận chuyển và lắp đặt, nhất là với tượng lớn. Tượng đá nặng, vận chuyển sai cách có thể gãy.
Lần tới thấy một con voi đá trước cổng một ngôi đền, bạn thử đoán nó là cẩm thạch hay đá xanh, và đến từ làng nào. Đoán sai cũng không sao, câu hỏi mới là thứ làm bạn nhìn lâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Đá ở Non Nước có còn lấy từ Ngũ Hành Sơn không?
Không. Núi đã ngừng khai thác từ lâu để bảo vệ cảnh quan, và đá cho làng nghề hiện được chở từ nơi khác về. Lời quảng cáo đá lấy từ núi Ngũ Hành Sơn nên được nghe dè dặt.
Tượng đá xanh có bị rêu không?
Đá xanh ngoài trời, nơi ẩm và khuất nắng, cũng sẽ có rêu và địa y theo thời gian. Đặt nơi thoát nước tốt và làm sạch nhẹ định kỳ là đủ, không cần hoá chất.
Có thể đặt tượng đá ở Ninh Vân rồi chuyển vào miền Nam không?
Được, nhiều công trình đặt đá ở các làng phía Bắc. Cần tính kỹ việc đóng gói, vận chuyển và người lắp dựng tại chỗ, vì tượng đá lớn rất nặng và dễ sứt mẻ khi bốc xếp.
Mua đồ đá lưu niệm nhỏ mang lên máy bay được không?
Đồ đá nhỏ thường mang được, nhưng nặng nên tính vào hành lý. Nên hỏi hãng bay về quy định và gói kỹ cho khỏi vỡ.
Làng đá nào làm tượng chân dung tốt?
Cả hai làng đều có thợ giỏi làm tượng chân dung, nhưng chất lượng tuỳ từng xưởng và từng người. Nên xem sản phẩm đã làm, yêu cầu duyệt mẫu đất trước khi tạc đá.
