Xưởng điêu khắc có nhiều hoá chất hơn người ta tưởng: nhựa và sợi để làm tượng composite, dung môi pha sơn, sơn công nghiệp, sơn ta, hoá chất nhuộm màu đồng, chất chống dính khi đổ khuôn, keo các loại. Nguyên tắc chung là đọc kỹ nhãn, cất trong tủ kín có ghi tên rõ ràng, làm việc nơi thông gió, đeo găng và kính đúng loại, không bao giờ trộn hoá chất tuỳ tiện, và không bao giờ đựng hoá chất trong chai nước uống.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Bụi đá, bụi gỗ còn nhìn thấy được, hơi hoá chất thì không. Hôm nay mình đi qua những hoá chất hay gặp ở xưởng tượng, nói nguyên lý và cách phòng, không đưa công thức pha chế nào.
Nhựa composite: hơi và sợi
Tượng composite thường làm từ nhựa lỏng trộn chất đóng rắn, phủ lên lớp sợi gia cường. Trong lúc làm, nhựa bốc hơi có mùi hắc, gây đau đầu, chóng mặt, kích ứng mắt mũi.
Một số loại nhựa gây dị ứng da. Có người tiếp xúc nhiều lần mà không sao, rồi một ngày bỗng nổi mẩn mỗi lần chạm, và từ đó rất nhạy. Đeo găng đúng loại từ đầu giúp tránh điều này.
Sợi thuỷ tinh khi cắt, mài sau khi nhựa đông cứng tạo bụi sợi, gây ngứa da, kích ứng đường thở. Cần mặt nạ lọc bụi, áo dài tay.
Làm composite phải ở nơi thông gió mạnh, tốt nhất là ngoài trời có mái che, hoặc có quạt hút. Không làm trong phòng kín, nhất là phòng có người ngủ.
Dung môi: dễ cháy và độc
Xăng thơm, chất pha sơn, chất tẩy rửa dầu là dung môi hay gặp. Chúng bay hơi nhanh, hơi của chúng vừa độc khi hít nhiều, vừa rất dễ cháy.
Hơi dung môi nặng hơn không khí, có thể đọng ở sát sàn và lan tới chỗ có lửa như bếp, máy hàn, thuốc lá, rồi bắt lửa ngược về.
Chỉ mở lượng vừa đủ dùng, đậy nắp ngay, cất xa nguồn lửa. Không dùng dung môi để rửa tay. Nếu da dính, rửa bằng xà phòng và nước.
Hít nhiều hơi dung môi gây chóng mặt, buồn nôn. Nếu thấy vậy, ra chỗ thoáng ngay và xem lại hệ thống thông gió.
Hoá chất nhuộm màu đồng và tẩy rửa
Như mình đã kể ở chuyên mục đúc đồng, lớp màu trên tượng đồng thường được tạo bằng hoá chất kết hợp nhiệt. Nhiều hoá chất ấy ăn mòn da, mắt, và khi đun nóng có thể sinh khí độc.
Chỉ người được hướng dẫn mới nên làm khâu này, với găng, kính, mặt nạ phòng hơi độc có phin lọc phù hợp, nơi thông gió mạnh.
Axit và chất tẩy mạnh đôi khi được dùng để làm sạch kim loại. Như mình đã nói, chúng không được dùng trên đá vôi, cẩm thạch, và luôn phải pha theo đúng hướng dẫn, cho hoá chất vào nước chứ không đổ nước vào hoá chất đậm đặc.
Không bao giờ trộn các chất tẩy rửa với nhau. Một số cặp khi trộn sinh khí độc rất nguy hiểm.
Giẻ thấm dầu có thể tự bốc cháy
Đây là mối nguy ít người biết. Giẻ thấm một số loại dầu khô, như dầu lanh dùng lau gỗ, khi vo lại thành đống có thể tự nóng lên do phản ứng với không khí, rồi tự bốc cháy sau vài giờ, không cần lửa.
Nhiều đám cháy xưởng gỗ bắt đầu từ một đống giẻ lau dầu để trong góc qua đêm.
Cách xử lý là trải giẻ ra phơi phẳng ngoài trời cho khô hẳn, hoặc ngâm trong thùng kim loại có nước và nắp kín, rồi bỏ đi theo cách xử lý rác phù hợp.
Đọc nhãn dầu lau gỗ, nhiều sản phẩm có ghi cảnh báo này.
Cất giữ và dán nhãn
Hoá chất phải ở trong vật chứa gốc có nhãn, hoặc vật chứa phù hợp có dán nhãn rõ tên và cảnh báo. Tuyệt đối không đổ sang chai nước ngọt, chai nước suối. Đã có rất nhiều tai nạn uống nhầm.
Cất trong tủ kín, xa tầm với trẻ em, xa nguồn nhiệt, có khay hứng phòng rò rỉ. Tách chất dễ cháy khỏi chất ăn mòn.
Đọc phiếu an toàn hoá chất đi kèm sản phẩm nếu có. Nó nói rõ nguy cơ, đồ bảo hộ cần dùng, cách sơ cứu và cách xử lý khi đổ tràn.
Không đổ hoá chất thừa, nước rửa có hoá chất xuống cống hay xuống đất. Hỏi nơi thu gom rác nguy hại ở địa phương.
Đồ bảo hộ và sơ cứu
Găng tay phải đúng loại cho hoá chất đang dùng. Găng cao su mỏng dùng một lần không chịu được nhiều dung môi. Hãy xem hướng dẫn của sản phẩm hoặc hỏi người bán.
Mặt nạ chống bụi không chặn được hơi hoá chất. Cần mặt nạ có phin lọc hơi phù hợp và thay phin đúng hạn.
Nếu hoá chất bắn vào mắt, rửa ngay bằng thật nhiều nước sạch, liên tục, rồi đi khám. Dính da thì rửa xà phòng và nước. Nuốt phải thì không tự gây nôn, mang theo vỏ hoá chất và đi cấp cứu ngay.
Lần tới bước vào một xưởng tượng, bạn thử nhìn xem hoá chất được cất ở đâu, có nhãn không. Một tủ hoá chất ngăn nắp là dấu hiệu của một xưởng biết lo cho người làm.
Câu hỏi thường gặp
Tượng composite đã đông cứng có độc không?
Khi đã đông cứng hoàn toàn, tượng composite nhìn chung không bốc hơi đáng kể. Nguy cơ chủ yếu nằm ở khâu làm và khi cắt mài tạo bụi.
Khẩu trang than hoạt tính loại mỏng có đủ chặn hơi dung môi không?
Thường là không đủ cho việc làm lâu. Mặt nạ có phin lọc hơi đúng chuẩn, vừa khít mặt mới bảo vệ tốt. Thông gió vẫn là biện pháp quan trọng nhất.
Có thể dùng giấm, chanh để nhuộm đồng ở nhà không?
Một số người thử những chất gia dụng để đổi màu đồng, nhưng kết quả khó kiểm soát và có thể gây hại cho bề mặt. Với tượng có giá trị, hãy giao cho người làm nghề.
Bị dị ứng nhựa composite thì có hết không?
Dị ứng tiếp xúc thường kéo dài, tiếp xúc lại sẽ tái phát. Cần tránh tiếp xúc, dùng găng phù hợp và đi khám da liễu nếu triệu chứng nặng.
Xưởng nhỏ có cần tủ hoá chất riêng không?
Nên có, dù chỉ là một tủ kim loại đơn giản có khoá, đặt nơi thoáng, xa lửa và xa trẻ em. Chi phí nhỏ so với rủi ro cháy hay ngộ độc.
