Bụi đá mịn, nhất là bụi chứa silic tinh thể sinh ra khi cắt mài đá hoa cương, sa thạch và đá nhân tạo gốc thạch anh, khi hít vào lâu ngày có thể gây bệnh bụi phổi không hồi phục. Cách chặn hiệu quả là làm ướt khi cắt mài, hút bụi ngay tại nguồn, thông gió tốt, đeo mặt nạ lọc bụi đúng chuẩn và vừa khít, không bao giờ quét khô, và khám sức khoẻ định kỳ theo chỉ định của bác sĩ.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Mình mở chuyên mục an toàn xưởng bằng mối nguy lớn nhất mà cũng bị coi thường nhất của nghề đá. Mình nói thẳng, vì đây là chuyện của lá phổi người làm nghề, không phải chuyện khó chịu thoáng qua.
Vì sao bụi đá đáng sợ?
Nhiều loại đá chứa thạch anh, một dạng silic tinh thể. Khi cắt, mài, đục, thạch anh vỡ thành những hạt cực nhỏ, nhỏ tới mức mắt thường không thấy, lơ lửng trong không khí rất lâu.
Hạt to bị mũi họng giữ lại, ho ra được. Hạt cực mịn đi sâu vào tận phế nang, nơi phổi trao đổi khí, và nằm lại đó. Cơ thể phản ứng bằng cách tạo mô xơ quanh chúng.
Qua nhiều năm, phổi xơ dần, cứng lại, thở ngày càng khó. Đó là bệnh bụi phổi silic. Nó không hồi phục, và có thể tiếp tục tiến triển ngay cả khi người thợ đã ngừng tiếp xúc.
Điều đáng sợ nhất là bệnh đến chậm. Người thợ có thể thấy khoẻ mạnh nhiều năm, tới khi có triệu chứng thì tổn thương đã lớn.
Đá nào nhiều silic, đá nào ít?
Đá hoa cương, sa thạch, đá thạch anh chứa nhiều silic. Bụi từ chúng là nguy hiểm nhất.
Đá nhân tạo gốc thạch anh, loại hay dùng làm mặt bàn bếp, có hàm lượng silic rất cao. Ở một số nước, nhiều thợ cắt loại đá này đã mắc bệnh khi còn trẻ, và đã có nơi cấm dùng loại đá này.
Cẩm thạch và đá vôi thành phần chính là canxi, ít silic hơn. Nhưng chúng vẫn có thể lẫn tạp chất chứa silic, và bất cứ bụi mịn nào hít nhiều đều hại phổi.
Kết luận thực tế là hãy đối xử với mọi bụi đá như bụi nguy hiểm. Đừng chủ quan vì nghe nói loại đá mình làm là đá mềm.
Chặn bụi ngay tại nguồn
Cách tốt nhất là không cho bụi bay lên. Cắt, mài ướt bằng máy có dẫn nước vào lưỡi, hoặc có người tưới liên tục, giữ bụi trong nước thay vì trong không khí.
Máy mài, máy cắt khô nên gắn chụp hút bụi nối với máy hút có bộ lọc mịn. Hút ngay tại chỗ bụi sinh ra hiệu quả hơn nhiều so với quạt thổi chung cả xưởng.
Làm việc ngoài trời hoặc nơi thoáng, đứng đầu hướng gió. Trong nhà xưởng, có quạt hút đưa không khí bẩn ra ngoài, không thổi về phía người khác.
Bùn đá ướt khi khô lại sẽ thành bụi. Dọn bùn khi còn ướt, đừng để nó khô trên sàn rồi đi lại làm tung lên.
Mặt nạ: đúng loại và đúng cách đeo
Khẩu trang vải, khẩu trang y tế mỏng không chặn được bụi đá mịn. Người làm đá cần mặt nạ lọc bụi có tiêu chuẩn lọc hạt mịn ghi rõ trên bao bì, loại dùng một lần hoặc loại nửa mặt có phin lọc thay được.
Mặt nạ phải vừa khít mặt. Không khí sẽ đi đường dễ nhất, nếu mặt nạ hở ở sống mũi hay hai bên má, bụi đi qua khe hở chứ không qua phin lọc. Râu dài cũng làm mặt nạ không kín.
Kiểm tra độ kín mỗi lần đeo: bịt phin lọc, hít nhẹ, mặt nạ phải xẹp vào mặt. Thay phin theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Mặt nạ là lớp bảo vệ cuối cùng, không thay được việc làm ướt và hút bụi. Nhưng không có nó thì đừng cầm máy mài đá.
Những thói quen làm tăng bụi mà ít ai để ý
Quét khô sàn xưởng đá là thói quen phổ biến và nguy hiểm. Chổi đẩy bụi mịn bay lên, lơ lửng hàng giờ. Hãy lau ướt hoặc dùng máy hút có bộ lọc mịn.
Dùng khí nén thổi bụi khỏi tượng hay khỏi quần áo cũng tung bụi khắp nơi. Hãy lau, hút, hoặc giũ quần áo ở ngoài trời xa người khác.
Mặc quần áo làm việc về nhà, ôm con nhỏ ngay khi đi làm về, là mang bụi về cho gia đình. Thay đồ ở xưởng, giặt riêng.
Ăn uống, hút thuốc trong khu làm việc cũng là cách đưa bụi vào người. Rửa tay mặt, ra khu sạch rồi mới ăn.
Khám sức khoẻ và lắng nghe cơ thể
Người làm đá lâu năm nên khám sức khoẻ định kỳ, kể cả khi thấy khoẻ. Bác sĩ sẽ chỉ định những xét nghiệm về phổi phù hợp.
Hãy chú ý những dấu hiệu như ho kéo dài, khó thở khi gắng sức, mệt mỏi bất thường. Đi khám sớm và nói rõ với bác sĩ về nghề nghiệp của mình.
Chủ xưởng có trách nhiệm trang bị bảo hộ và tổ chức nơi làm việc an toàn cho thợ. Người thợ có quyền đòi hỏi những điều đó.
Lần tới đi qua một làng đá thấy lớp bụi trắng phủ trên mái nhà, bạn thử nghĩ tới những lá phổi đang làm việc trong đó. Một chiếc mặt nạ đúng chuẩn là món quà tốt nhất cho người thợ.
Câu hỏi thường gặp
Khẩu trang y tế có chặn được bụi đá không?
Không đủ. Khẩu trang y tế được làm để chặn giọt bắn, không kín mặt và không lọc tốt hạt bụi cực mịn. Người làm đá cần mặt nạ lọc bụi có tiêu chuẩn lọc hạt mịn và đeo vừa khít.
Bệnh bụi phổi silic có chữa khỏi không?
Tổn thương xơ phổi do silic không hồi phục. Việc điều trị do bác sĩ quyết định, nhằm giảm triệu chứng và làm chậm tiến triển. Vì thế phòng ngừa là quan trọng nhất.
Tạc đá bằng tay có ít bụi hơn dùng máy không?
Đục tay tạo ít bụi mịn hơn máy mài nhiều, nhưng vẫn có bụi, nhất là khi dũa và mài. Vẫn cần mặt nạ ở các khâu tạo bụi.
Làm đá ngoài trời có cần mặt nạ không?
Vẫn cần. Ngoài trời bụi loãng nhanh hơn, nhưng người đứng ngay chỗ cắt mài vẫn hít phải lượng bụi rất cao trong lúc làm việc.
Nhà gần xưởng đá có bị ảnh hưởng không?
Bụi có thể bay sang khu dân cư nếu xưởng cắt khô, không che chắn. Xưởng làm ướt, có hút bụi và che chắn sẽ giảm nhiều. Nếu lo ngại, hãy trao đổi với xưởng và chính quyền địa phương.
