Luật số một khi làm với kim loại nóng chảy là không để nước chạm vào nó. Khuôn còn ẩm, que khuấy ẩm, nền nhà ẩm, kim loại vụn có hơi nước đều có thể gây nổ hơi, bắn kim loại lỏng đi rất xa. Kèm theo là quần áo vải tự nhiên hoặc đồ chịu nhiệt, giày da kín, tấm che mặt, nền cát khô, lối đi thông thoáng, và không bao giờ làm việc này một mình.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Ở chuyên mục đúc đồng mình đã nhiều lần nhắc tới khoảnh khắc rót kim loại là nguy hiểm nhất. Hôm nay mình nói rõ vì sao, và những luật mà xưởng đúc hay lò gốm nào cũng phải giữ.
Nước và kim loại nóng chảy: kẻ thù sinh tử
Nước gặp kim loại nóng chảy sẽ hoá hơi gần như tức thì. Hơi nước chiếm thể tích lớn gấp rất nhiều lần nước, nên một giọt nước bị kim loại lỏng phủ lên có thể nổ tung, hất kim loại ra xung quanh.
Nguồn nước có thể ở những chỗ không ngờ: khuôn nung chưa kỹ, cát làm khuôn còn ẩm, que khuấy để ngoài trời qua đêm, mẩu kim loại vụn có đọng nước bên trong, nền xi măng hút ẩm.
Vì thế mọi dụng cụ chạm vào kim loại lỏng phải được hơ nóng khô trước. Kim loại vụn thêm vào nồi phải được làm khô và làm nóng trước.
Nền khu rót nên là cát khô hoặc nền đã được kiểm tra không đọng nước. Kim loại lỏng rơi xuống nền xi măng ẩm có thể làm nền nổ bung.
Một người thợ đúc lâu năm từng nói câu mà học trò nào của ông cũng thuộc: lửa thì thấy, nước thì không thấy, nên hãy sợ nước hơn sợ lửa. Phần lớn tai nạn đáng sợ ở lò đúc đều bắt đầu từ một chút ẩm không ai để ý.
Quần áo và đồ bảo hộ
Quần áo bằng vải tổng hợp như ni lông, polyester khi gặp nhiệt sẽ chảy và dính vào da, làm vết bỏng nặng hơn nhiều. Người đứng gần lò nên mặc vải bông, len dày, hoặc đồ chịu nhiệt chuyên dụng.
Giày da cao cổ, kín, ống quần phủ ra ngoài giày chứ không nhét vào trong, để kim loại bắn không lọt vào giày.
Tấm che mặt toàn phần, găng chịu nhiệt dài, tạp dề chịu nhiệt khi rót. Kính có lọc phù hợp khi nhìn vào lò sáng lâu.
Tóc dài buộc gọn, che lại. Không đeo nhẫn, vòng, đồng hồ kim loại vì chúng hấp nhiệt và gây bỏng.
Đồ bảo hộ phải được kiểm tra trước mỗi buổi rót: găng có thủng không, tấm che mặt có nứt không, áo có cháy sém chỗ nào không. Đồ bảo hộ hỏng mà vẫn mặc cho người ta cảm giác an toàn giả, còn nguy hơn biết mình đang không có gì.
Kế hoạch rót: mọi người biết việc của mình
Trước mỗi lần rót, cả đội phải thống nhất: ai cầm nồi, ai dẫn đường, đường đi từ lò tới khuôn ra sao, khuôn nào rót trước, làm gì nếu có sự cố.
Đường đi phải trống, không có dây điện, dụng cụ, vũng nước. Đi thử đường không cầm nồi trước khi đi thật.
Người không phận sự đứng xa, ở chỗ đã định. Trẻ em, thú nuôi không được vào khu rót.
Có sẵn thùng cát khô để xử lý kim loại tràn, có bình chữa cháy phù hợp, có người biết sơ cứu bỏng và đường tới cơ sở y tế.
Khói kim loại và khí từ lò
Khi nấu đồng thau, hợp kim có kẽm, kẽm bay hơi tạo khói trắng. Hít khói này có thể gây sốt khói kim loại, triệu chứng giống cúm sau vài giờ. Một số kim loại và lớp phủ khác còn độc hơn.
Lò dùng than, khí đốt sinh khí cacbon monoxit, không màu không mùi, nguy hiểm trong không gian kín. Lò gốm khi nung cũng sinh khói và khí.
Vì thế lò phải đặt nơi thông gió tốt, có ống hút khói, tốt nhất là ngoài trời có mái che. Không nung, không nấu kim loại trong phòng kín.
Không nấu lại kim loại vụn không rõ nguồn gốc, có sơn, có mạ, vì không biết sẽ sinh ra khói gì.
Lò gốm: nhiệt độ cao, nguy hiểm âm thầm
Lò gốm không có kim loại lỏng, nhưng nhiệt độ bên trong rất cao, vỏ lò và không khí quanh lò cũng nóng. Đặt lò cách xa vật dễ cháy, tường gỗ, rèm.
Không mở lò khi còn nóng. Ngoài nguy cơ bỏng, đồ gốm gặp không khí lạnh đột ngột có thể nứt vỡ.
Lò điện phải có đường điện riêng đủ tải, có nối đất, do thợ điện có chuyên môn lắp.
Lò ngoài trời nung bằng củi, rơm như ở Bàu Trúc thì phải tính hướng gió, khoảng cách tới nhà, và có người canh suốt.
Sơ cứu bỏng và lời nhắc cuối
Khi bị bỏng nhiệt, làm mát vùng bỏng bằng nước sạch mát chảy nhẹ trong một khoảng thời gian, tháo nhẫn, đồng hồ trước khi vết bỏng sưng. Không bôi kem đánh răng, nước mắm, dầu mỡ lên vết bỏng.
Với bỏng do kim loại nóng chảy, kim loại có thể dính vào da. Không cố gỡ ra. Làm mát, che nhẹ bằng gạc sạch, và đưa ngay tới cơ sở y tế.
Bỏng rộng, bỏng sâu, bỏng ở mặt, tay, bộ phận sinh dục, hay bỏng ở trẻ em đều phải đi viện.
Lần tới thấy một mẻ rót đồng trong phim hay ngoài đời, bạn thử để ý xem người thợ mặc gì, đứng ở đâu. Sự bình tĩnh ấy là kết quả của rất nhiều luật được giữ nghiêm.
Câu hỏi thường gặp
Có thể tự đúc đồng ở nhà không?
Về kỹ thuật thì có người làm, nhưng rủi ro bỏng, nổ hơi, cháy và khói độc rất cao. Không nên làm ở khu dân cư, trong nhà hay khi chưa được hướng dẫn trực tiếp bởi người có kinh nghiệm.
Vì sao không được mặc áo thun thể thao khi rót đồng?
Áo thể thao thường làm từ sợi tổng hợp, gặp nhiệt sẽ chảy và dính vào da, làm vết bỏng sâu hơn. Vải bông dày hoặc đồ chịu nhiệt chuyên dụng an toàn hơn.
Sốt khói kim loại có nguy hiểm không?
Thường tự khỏi nhưng là dấu hiệu đã hít khói kim loại quá nhiều. Lặp lại nhiều lần có hại cho sức khoẻ. Nếu khó thở hoặc triệu chứng nặng, cần đi khám.
Lò gốm điện đặt trong nhà được không?
Có thể nếu đặt ở phòng riêng thông gió tốt, xa vật dễ cháy, điện lắp đúng chuẩn và có hút khói. Nên theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất lò và nhờ thợ điện lắp.
Bị kim loại nóng bắn vào giày thì làm sao?
Cởi giày ngay nếu làm được an toàn, làm mát vùng bỏng bằng nước mát, không gỡ kim loại dính trên da và đi khám. Đó là lý do ống quần phải phủ ra ngoài giày.
