Sơn son thếp vàng là phủ lên tượng gỗ nhiều lớp sơn ta làm từ nhựa cây sơn, xen kẽ bó vải và bả để gỗ khỏi nứt, mài phẳng từng lớp, sơn màu son đỏ, rồi dán những lá vàng hoặc lá bạc dát mỏng lên một lớp sơn dính. Sơn ta không khô bằng nắng mà khô trong không khí ẩm, nên mỗi lớp phải ủ chờ, cả quy trình thường kéo dài nhiều tuần.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Những pho tượng đỏ vàng rực trong chùa và đình mà bạn quen nhìn là kết quả của một nghề riêng nằm sau nghề tạc. Hôm nay mình kể nghề ấy ở mức cơ chế, đủ để bạn hiểu và quý những lớp sơn cũ.
Sơn ta khác sơn công nghiệp ở chỗ nào?
Sơn ta là nhựa lấy từ cây sơn, một loại cây trồng nhiều ở vùng trung du phía Bắc. Người ta rạch vỏ cây để nhựa chảy ra, gom lại, rồi để lắng, khuấy, lọc thành các loại sơn khác nhau.
Điều lạ nhất của sơn ta là nó đóng rắn nhờ hơi ẩm chứ không nhờ khô ráo. Để ngoài nắng gió, nó lâu khô và dễ hỏng. Đặt trong buồng kín có độ ẩm cao, nó mới cứng lại đều và bền.
Vì thế xưởng sơn truyền thống luôn có buồng ủ, có khi chỉ là một cái tủ gỗ lót vải ướt hay một gian phòng được giữ ẩm. Thợ nhìn trời, nghe độ ẩm, để quyết định ủ bao lâu.
Khi đã khô hẳn, lớp sơn ta rất cứng, chịu nước và chịu mối mọt khá tốt. Đó là lý do nhiều pho tượng phủ sơn ta còn giữ được qua mấy trăm năm.
Bó hom: lớp áo giáp chống nứt
Trước khi sơn, tượng mộc phải được chuẩn bị. Những vết nứt, khe ghép được trám lại. Sau đó thợ bó hom, tức là trộn sơn sống với một chất độn như đất mịn hay mùn để làm thành thứ bả dẻo, trát lên những chỗ cần, và dán vải màn mỏng lên các mối nối.
Lớp vải và bả này giống như lớp áo giáp. Gỗ bên dưới vẫn co giãn theo mùa, nhưng lớp vải giữ cho mặt sơn không bị nứt theo.
Hom phải khô kỹ rồi mới mài. Mài bằng đá mài, giấy ráp, có khi bằng lá chuối khô hay than xoan tuỳ thói quen từng xưởng, cho đến khi mặt phẳng nhẵn.
Người mua tượng hay không để ý bước này, nhưng nó quyết định lớp sơn có bền hay không. Tượng sơn đẹp mà bó hom ẩu, vài năm sau sẽ nứt chân chim theo đúng đường nứt của gỗ.
Sơn lót, mài và sơn son
Trên lớp hom, thợ sơn nhiều lớp sơn lót mỏng. Mỗi lớp quét xong cho vào buồng ủ, khô thì mài, rồi mới quét lớp tiếp. Càng nhiều lớp mỏng, mặt sơn càng sâu và chắc.
Lớp màu đỏ son ở trên cùng là sơn ta trộn với bột màu đỏ. Màu son trong chùa Việt thường đỏ trầm, ấm, không chói như sơn công nghiệp.
Ở những phần không thếp, như áo, toà sen, bệ, lớp son này là lớp hoàn thiện. Thợ có thể đánh bóng bằng tay để nó lên một độ bóng dịu.
Quét sơn ta cần chổi riêng, làm từ tóc người hoặc lông mịn, vì sơn đặc và dính. Thợ sơn quý cái chổi của mình như thợ chạm quý cây đục.
Thếp vàng: dán những lá kim loại mỏng như hơi thở
Vàng dùng để thếp là vàng quỳ, tức vàng được dát mỏng tới mức một hơi thở mạnh cũng làm nó bay đi. Làng Kiêu Kỵ ở vùng Gia Lâm là nơi nổi tiếng với nghề dát vàng quỳ.
Thợ quét lên chỗ cần thếp một lớp sơn dính, gọi là sơn cầm hay sơn thếp. Chờ nó se lại vừa đủ độ dính, họ dùng bút lông hay kẹp tre nhấc từng lá vàng, đặt lên, rồi dùng bông mềm ấn nhẹ cho lá vàng bám theo từng nếp.
Thếp phải làm ở chỗ kín gió, thợ nín thở khi đặt lá. Những chỗ lá vàng không bám kín được vá bằng mẩu vàng nhỏ.
Có một lối khác là thếp bạc rồi phủ lên một lớp sơn trong có màu như cánh gián. Lớp sơn ấy biến màu bạc thành màu vàng ấm. Cách này tiết kiệm hơn và cho sắc vàng trầm rất riêng.
Sơn ta không hiền: chuyện dị ứng
Người lần đầu làm sơn ta rất hay bị sơn ăn, tức dị ứng da: ngứa, nổi mẩn, sưng ở tay, mặt, có khi lan rộng. Đây là phản ứng thật của cơ thể với chất trong nhựa sơn, không phải chuyện kiêng cữ.
Thợ lâu năm đeo găng, mặc áo dài tay, rửa tay ngay khi dính sơn và không dụi mắt. Người mới nên tiếp xúc ít trước, và nếu dị ứng nặng hoặc sưng mặt, khó thở thì phải đi khám ngay.
Sơn đã khô hoàn toàn thì an toàn hơn nhiều. Phản ứng chủ yếu xảy ra với sơn còn ướt và bụi mài sơn chưa khô kỹ.
Hiểu điều này, bạn sẽ thấy lớp son vàng trên tượng là công của những đôi tay đã chịu ngứa ngáy nhiều mùa mới thành nghề.
Tôn trọng lớp sơn cũ trên tượng thờ
Nhiều nơi có thói quen sơn lại tượng thờ cho mới mỗi khi trùng tu. Với tượng cổ, đây là việc rất đáng cân nhắc. Lớp sơn mới phủ lên có thể xoá mất những lớp sơn xưa, những nét vẽ mắt, vẽ mày của người thợ năm nào.
Tượng thờ trong di tích được xếp hạng phải do cơ quan quản lý di sản và người có chuyên môn trùng tu quyết định. Không nên tự ý gọi thợ sơn về làm.
Với tượng trong nhà, nếu sơn bong nhẹ, hãy giữ tượng ở nơi khô ráo vừa phải, tránh ánh nắng, chờ người có nghề xem trước.
Lần sau vào chùa, bạn thử nhìn kỹ những chỗ sơn tróc trên một pho tượng cũ. Có khi bạn thấy được cả lớp vải, lớp hom bên dưới, như đọc một trang sổ nghề.
Câu hỏi thường gặp
Sơn son thếp vàng khác sơn mài thế nào?
Cả hai đều dùng sơn ta và cùng nguyên lý ủ ẩm, mài nhiều lớp. Sơn son thếp vàng là lối trang trí đồ thờ và tượng với màu đỏ và lá vàng ở bề mặt, còn sơn mài là lối làm tranh và đồ mỹ nghệ, mài phẳng để hình hiện ra từ các lớp sâu.
Vì sao tượng thếp vàng lâu năm bị xỉn?
Lá vàng thật không gỉ, nhưng bụi, khói hương và dầu tay bám lên làm mờ. Với lối thếp bạc phủ sơn, lớp sơn phủ bị mài mòn hay bạc đi sẽ làm màu đổi. Làm sạch phải nhẹ tay và nên nhờ người có kinh nghiệm.
Có dùng sơn công nghiệp thay sơn ta được không?
Được về mặt làm cho nhanh, và nhiều tượng mới đã làm như vậy. Nhưng màu sắc, độ sâu và độ bền khác hẳn, và không nên dùng để sửa tượng cổ vốn làm bằng sơn ta vì hai loại không ăn với nhau.
Vàng quỳ có phải vàng thật không?
Vàng quỳ truyền thống là vàng thật được dát mỏng. Ngày nay cũng có lá kim loại giả vàng rẻ hơn, nhìn mới thì gần giống nhưng lâu ngày dễ xỉn đen. Muốn chắc phải hỏi rõ người làm.
Bị dị ứng sơn ta thì làm gì?
Ngừng tiếp xúc, rửa sạch vùng da dính sơn, không gãi. Nếu ngứa nhiều, sưng lan rộng, sưng mặt hay khó thở thì đi khám ngay, dùng thuốc theo chỉ định bác sĩ.
