Lớp màu trên tượng đồng là một lớp hợp chất rất mỏng sinh ra khi mặt kim loại phản ứng với không khí, hơi ẩm và những chất có trong môi trường quanh nó. Lớp ấy có thể tự hình thành qua nhiều năm, hoặc được thợ tạo ra ngay trong xưởng bằng nhiệt và hoá chất, cho ra sắc nâu, đen, xanh theo ý người làm.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Người trong nghề hay gọi lớp màu này bằng chữ patina. Hôm nay mình giải thích nó ở mức nguyên lý, đủ để bạn hiểu vì sao tượng đồng không bao giờ giữ màu vàng sáng như lúc mới ra lò.
Đồng mới ra lò có màu gì?
Mài sạch một bức tượng đồng vừa đúc, bạn thấy màu vàng hồng hoặc vàng ánh đỏ tuỳ hợp kim, sáng như một chiếc kèn đồng mới.
Màu ấy không giữ được lâu. Chỉ sau vài ngày để trong không khí, mặt đồng bắt đầu xỉn đi. Sau vài tuần, vài tháng, nó sẫm dần sang nâu, rồi nâu đen. Đó là lớp oxit mỏng hình thành khi đồng gặp oxy.
Dấu tay người cũng để lại vết. Mồ hôi có muối và dầu, chạm vào mặt đồng mới sẽ thành những vết vân tay sẫm màu. Vì thế thợ hoàn thiện đồng thường đeo găng.
Gần như không có tượng đồng nghệ thuật nào được để trần màu kim loại mới. Hoặc người làm tạo màu, hoặc để thời gian tạo.
Vì sao tượng đồng ngoài trời chuyển xanh?
Để ngoài trời đủ lâu, nhất là nơi nhiều mưa, gần biển, hay không khí có khói bụi, mặt đồng tiếp tục phản ứng với hơi nước, khí cacbonic và các hợp chất lưu huỳnh, clo trong không khí. Kết quả là những hợp chất màu xanh lục, xanh ngọc phủ dần lên.
Ví dụ nổi tiếng nhất thế giới là tượng Nữ thần Tự do ở New York, vốn làm từ những tấm đồng mỏng có màu nâu đỏ của kim loại. Sau nhiều năm đứng giữa gió biển, nó khoác lớp xanh như ngày nay.
Lớp xanh tự nhiên ổn định thường không phải điều xấu. Nó phủ kín bề mặt, làm chậm quá trình ăn mòn sâu hơn, như một lớp áo bảo vệ.
Lớp xanh không phủ đều. Những chỗ nước mưa chảy qua nhiều, chỗ đọng nước sẽ xanh trước và đậm hơn, tạo ra những vệt loang như nước mắt chảy từ vai tượng xuống. Người làm tượng giỏi tính đến cả điều đó khi thiết kế các nếp áo.
Thợ tạo màu trong xưởng như thế nào?
Ở mức nguyên lý, thợ hơ nóng mặt đồng bằng đèn khò, rồi quét hoặc phun lên những dung dịch hoá chất loãng. Hơi nóng làm phản ứng xảy ra nhanh, mặt đồng đổi màu ngay trước mắt.
Mỗi loại dung dịch cho một sắc khác nhau: nâu, nâu đỏ, đen, xanh lục, xanh lam, có khi trắng đục. Thợ quét nhiều lớp, có chỗ đậm chỗ nhạt, có chỗ để lộ màu kim loại ở những điểm cao.
Đây là một nghề riêng, tay nghề nằm ở chỗ biết lúc nào dừng, độ nóng bao nhiêu, quét mỏng hay dày. Cùng một bức tượng, hai thợ khác nhau tạo ra hai cảm giác khác hẳn.
Các hoá chất tạo màu đều có độc tính hoặc ăn mòn ở mức nhất định, cần găng, kính, mặt nạ phòng độc và thông gió tốt. Mình không đưa công thức ở đây, vì làm sai cách gây nguy hiểm thật. Ai muốn học nên học trực tiếp ở xưởng có người hướng dẫn.
Phủ sáp: lớp áo ngoài cùng
Sau khi tạo màu, mặt đồng còn ấm sẽ được quét một lớp sáp, rồi đánh bằng vải mềm. Sáp chảy vào các lỗ li ti, phủ kín bề mặt, làm màu sâu hơn và chậm thay đổi.
Tượng trong nhà có lớp sáp có thể giữ màu rất lâu, chỉ cần phủi bụi. Tượng ngoài trời thì lớp sáp mòn dần theo mưa nắng, cần quét lại định kỳ.
Có xưởng dùng thêm lớp phủ trong suốt, nhưng nhiều người làm bảo tồn ưa sáp hơn vì dễ gỡ ra làm lại mà không hại lớp màu bên dưới.
Nếu bạn sờ một bức tượng đồng thấy hơi nhờn mịn ở tay, đó thường là lớp sáp.
Khi nào đốm xanh là dấu hiệu cần lo?
Không phải màu xanh nào cũng tốt. Có một kiểu hư hại mà người làm bảo quản rất ngại: những đốm xanh nhạt, mịn như bột, xuất hiện thành chấm và có xu hướng lan rộng, đôi khi để lại lỗ rỗ khi chùi đi.
Kiểu này thường liên quan tới muối clo bám vào kim loại, như ở vùng gần biển hoặc đồ vật từng bị chôn trong đất mặn. Nó ăn sâu vào kim loại chứ không chỉ nằm trên mặt.
Nếu đồ đồng cổ trong nhà bạn có đốm như vậy, đừng chà bằng giấy ráp hay chất tẩy. Hãy để nơi khô ráo và hỏi người có chuyên môn bảo quản kim loại.
Khác biệt dễ nhận nhất là lớp xanh tốt thì đều, cứng, bám chắc như lớp men, còn lớp xanh xấu thì bở, nổi bột, lan theo điểm.
Màu cũng là một phần của tác phẩm
Nhiều nhà điêu khắc coi lớp màu là bước cuối của sáng tác, chứ không chỉ là xử lý bề mặt. Một tượng chân dung có thể được nhuộm nâu ấm cho gần gũi, một tượng tưởng niệm nhuộm đen trầm cho trang nghiêm.
Vì thế việc đánh bóng sạch lớp màu một bức tượng đồng, dù với ý tốt, có thể xoá đi một phần ý đồ của người làm.
Có những tượng được để cho thời gian tự tạo màu, nhà điêu khắc chấp nhận rằng tác phẩm sẽ già đi cùng nơi nó đứng.
Lần tới đi qua một bức tượng đồng, bạn thử đoán xem màu ấy do bàn tay thợ hay do mưa nắng nhiều năm. Có khi là cả hai, chồng lên nhau.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đánh bóng tượng đồng cho sáng như mới?
Thường là không nên, nhất là với tượng nghệ thuật hay đồ cổ, vì lớp màu là một phần tác phẩm và đánh bóng lấy đi một lớp kim loại. Muốn giữ đẹp, chỉ cần phủi bụi, lau ẩm nhẹ và phủ sáp định kỳ.
Vì sao tượng đồng trong nhà vẫn bị xỉn?
Vì đồng vẫn phản ứng với không khí, hơi ẩm và khói hương trong nhà, chỉ chậm hơn ngoài trời. Lớp sáp phủ mỏng và giữ phòng khô thoáng giúp chậm xỉn.
Lớp xanh trên đồng có độc không?
Một số hợp chất đồng có độc tính nếu ăn phải hoặc hít bụi nhiều. Với tượng trang trí bình thường thì không đáng lo, nhưng không nên để trẻ con liếm, ngậm, và rửa tay sau khi chạm vào đồ đồng cũ.
Tượng đồng nhuộm màu có bền không?
Lớp màu tạo trong xưởng mỏng, bền khi trong nhà và có sáp bảo vệ. Ngoài trời, nó sẽ đổi dần theo môi trường, thường chuyển sang xanh ở những chỗ ướt nhiều.
Làm sao phân biệt đồng thật và đồ mạ đồng?
Đồ mạ chỉ có lớp đồng mỏng trên một kim loại khác hoặc nhựa, nhẹ hơn hẳn, khi trầy sẽ lộ màu khác bên dưới. Đồng đúc nặng tay, tiếng gõ ngân, và vết trầy vẫn ra màu đồng.
