Tượng gỗ nứt vì gỗ co lại không đều khi mất nước. Nó co nhiều nhất theo chiều vòng năm, co ít hơn theo hướng từ tim ra vỏ, và gần như không co theo chiều dọc thớ. Lớp ngoài khô và co trước, bị kéo căng quanh phần lõi còn ẩm, đến lúc không chịu nổi thì tách ra. Thợ giữ gỗ bằng cách cho khô thật chậm, bịt đầu, khoét rỗng lòng tượng và tránh đổi môi trường đột ngột.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Đây là nỗi lo lớn nhất của người làm tượng gỗ, lớn hơn cả chuyện đục hỏng. Một vết nứt có thể xuất hiện sau khi tượng đã giao cho khách cả năm trời.
Gỗ co theo ba hướng khác nhau
Hãy hình dung mặt cắt ngang một khúc gỗ với những vòng năm đồng tâm. Khi khô, mỗi vòng muốn co lại theo chu vi của nó nhiều hơn là co theo bán kính. Hệ quả là chu vi ngoài cùng muốn ngắn đi nhiều mà phần lõi không chịu nhường.
Thế là gỗ nứt theo kiểu hình nêm, từ vỏ chạy vào tim, giống những tia của bánh xe. Thợ gọi là nứt chân chim hay nứt toác tuỳ mức độ.
Theo chiều dọc thớ, gỗ gần như không co. Đó là lý do một cây cột nhà dù khô cả trăm năm vẫn gần như giữ nguyên chiều cao, nhưng lại có thể nứt dọc thân.
Hiểu ba hướng này, bạn sẽ hiểu mọi mẹo chống nứt của thợ. Tất cả đều nhằm làm sự co không đều ấy diễn ra chậm và ít gây căng.
Vì sao khúc gỗ còn tim dễ nứt nhất?
Tim gỗ là điểm mà mọi vòng năm quay quanh. Một khúc gỗ tròn còn nguyên tim giống như một cái bánh mà vỏ ngoài muốn co mà ruột giữ lại. Gần như chắc chắn nó sẽ nứt ít nhất một đường.
Vì thế với tượng nhỏ, nhiều thợ xẻ đôi khúc gỗ theo tim, bỏ phần tim đi, chỉ dùng một nửa. Mất chút gỗ nhưng đổi lại khối ổn định hơn hẳn.
Với tượng lớn phải dùng cả khúc, người ta tìm cách đặt phần tim vào chỗ sẽ bị khoét bỏ, ví dụ trong lòng tượng, hoặc chấp nhận một vết nứt nhỏ ở sau lưng rồi chèn gỗ cùng loại vào.
Người mua tượng có thể nhìn đáy tượng. Nếu thấy rõ tim gỗ ngay giữa, đó là khối nguyên tim và nên giữ ở nơi độ ẩm ổn định.
Khoét rỗng lòng tượng: mẹo của thợ xưa
Nhiều pho tượng gỗ chùa nếu lật lên sẽ thấy lòng rỗng, có khi khoét từ dưới đáy, có khi khoét từ sau lưng rồi đậy một tấm ván. Đó không phải để tiết kiệm gỗ mà để chống nứt.
Khi lòng đã rỗng, thành gỗ mỏng hơn và đều hơn, nên khô nhanh và đều từ cả hai phía. Phần lõi gây căng đã bị lấy đi, áp lực kéo xé giảm hẳn.
Lòng rỗng còn làm tượng nhẹ đi, dễ di chuyển, dễ rước kiệu trong ngày hội. Ở một số nơi, lòng tượng thờ còn là chỗ đặt những vật mang ý nghĩa tâm linh theo phong tục, nên tuyệt đối không tự ý mở tượng thờ ra xem.
Với tượng bạn tự tạc, nên khoét lòng sau khi đã phác khối thô, để thành dày đều, chừa đủ chỗ cho chi tiết ở mặt ngoài.
Phơi gỗ chậm và bịt đầu
Gỗ mất nước nhanh nhất qua hai đầu cắt, vì ở đó các ống dẫn nhựa mở ra như những cái ống hút. Đầu khô trước, co trước, nứt trước. Thợ bịt đầu khúc gỗ bằng sơn, sáp hoặc keo ngay sau khi cưa.
Phơi gỗ phải trong bóng râm thoáng gió, không phơi nắng gắt. Kê gỗ lên cao khỏi đất, xếp cách nhau cho gió lùa. Nhiều làng nghề để gỗ dưới mái hiên cả năm trời trước khi dùng.
Có người bọc phôi tượng trong túi nilon hoặc chôn trong mùn cưa ẩm giữa các buổi làm, để gỗ không khô quá nhanh trong lúc đang tạc. Mỗi ngày mở ra làm vài tiếng rồi bọc lại.
Sấy bằng lò cũng là một cách, nhưng phải đúng quy trình và đúng nhiệt độ. Sấy vội cho kịp giao hàng là nguyên nhân của nhiều vết nứt muộn.
Tượng đã xong vẫn có thể nứt
Gỗ không bao giờ ngừng thở. Nó hút ẩm khi không khí ẩm, nhả ẩm khi không khí khô. Miền Bắc có mùa nồm ẩm ướt và mùa đông hanh khô, gỗ cứ co giãn theo mùa.
Nguy hiểm nhất là đổi môi trường đột ngột. Tượng làm ở xưởng ven sông ẩm, mang vào phòng máy lạnh khô, đặt ngay dưới luồng gió máy lạnh hay cạnh lò sưởi, có thể nứt trong vài tuần.
Cách giữ là để tượng làm quen dần. Mới mang về thì đặt ở góc không có gió thổi trực tiếp, tránh nắng chiếu qua cửa kính. Lớp sơn hay dầu phủ bề mặt cũng làm chậm việc trao đổi ẩm.
Nếu vết nứt đã xuất hiện, đừng vội trám keo cứng. Hãy chờ một mùa xem nó có khép lại khi trời ẩm không, rồi nhờ thợ chèn gỗ cùng loại cho đúng cách.
Câu hỏi thường gặp
Vết nứt nhỏ trên tượng gỗ có nguy hiểm không?
Vết nứt chân tóc ở bề mặt thường không ảnh hưởng độ bền, nhiều cái còn tự khép lại vào mùa ẩm. Cần để ý khi vết nứt dài ra theo thời gian, đi qua cổ hay cổ tay, hoặc làm một mảnh có vẻ sắp tách.
Có nên tưới nước lên tượng gỗ cho khỏi nứt?
Không nên. Làm ướt rồi để khô lặp lại khiến gỗ co giãn mạnh hơn và dễ nứt, mốc. Điều cần là độ ẩm không khí ổn định quanh tượng, không phải làm ướt bề mặt.
Trám vết nứt tượng gỗ bằng gì?
Thợ thường chèn nêm gỗ cùng loại, cùng chiều thớ, vì nó co giãn giống phần còn lại. Bột trét cứng không co giãn nên dễ bong hoặc đẩy vết nứt rộng thêm khi gỗ thở.
Tượng gỗ để ngoài trời có bền không?
Gỗ ngoài trời chịu mưa nắng, nấm và côn trùng nên tuổi thọ ngắn hơn nhiều so với trong nhà. Muốn đặt ngoài trời phải chọn gỗ chịu thời tiết, có mái che, kê cao khỏi đất và bảo dưỡng định kỳ.
Vì sao tượng gỗ mua ở miền Nam ra Bắc lại nứt?
Thường không phải do vùng mà do độ ẩm nơi đặt khác nơi làm, cộng với thời gian khô chưa đủ. Gỗ chưa ổn định gặp mùa hanh hoặc phòng máy lạnh khô sẽ co thêm và nứt.
