Tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay ở chùa Bút Tháp là một pho tượng gỗ sơn son thếp vàng được tạc vào khoảng giữa thế kỷ mười bảy. Nó nổi tiếng vì đã xếp hàng trăm cánh tay, mỗi bàn tay nhỏ có một con mắt, thành một vầng hào quang cân đối quanh thân tượng, mà vẫn giữ cho khuôn mặt một vẻ tĩnh lặng sâu. Pho tượng đã được công nhận là bảo vật quốc gia.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình đứng trước pho tượng mà nhiều người làm nghề gỗ coi là đỉnh cao của tay thợ Việt. Mình nói ở góc nghệ thuật và nghề, tôn trọng đây là một pho tượng thờ.
Chùa Bút Tháp và pho tượng
Chùa Bút Tháp nằm bên bờ sông Đuống, vùng Kinh Bắc xưa. Chùa nổi tiếng không chỉ vì pho Quan Âm mà còn vì tháp đá Báo Nghiêm có nhiều phù điêu và chiếc cầu đá có lan can chạm khắc.
Pho Quan Âm được đặt trong chùa, ngồi trên toà sen, phía dưới là bệ. Theo các tài liệu giới thiệu phổ biến, tượng được tạc vào giữa thế kỷ mười bảy, dưới thời Lê.
Hình tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay xuất phát từ kinh điển Phật giáo, tượng trưng cho lòng từ bi có thể nhìn thấy và cứu giúp mọi nỗi khổ. Ở đây mình chỉ bàn cách người thợ đã biến ý niệm ấy thành hình khối.
Chữ nghìn là nói con số lớn, mang tính biểu tượng. Người ta không đếm cho đúng một nghìn cánh tay, và các tài liệu đưa ra số cụ thể cũng không hoàn toàn giống nhau.
Bài toán của người tạc: nhiều tay mà không rối
Hãy hình dung bạn phải gắn hàng trăm cánh tay vào một thân người. Làm vụng, nó sẽ thành một bụi rậm, rối mắt, mất hẳn hình người ở giữa.
Người tạc tượng Bút Tháp giải bài toán bằng tầng lớp. Gần thân là những cánh tay lớn, mỗi tay một tư thế, cầm pháp khí hoặc bắt ấn. Phía sau là hàng trăm cánh tay nhỏ xoè ra đều đặn như nan quạt, tạo thành một vầng tròn sau lưng tượng.
Nhờ vầng tròn ấy, nhìn từ xa, mắt bạn đọc ra một hình rất rõ: một thân người ngồi trước một vầng hào quang. Lại gần, bạn mới thấy vầng ấy làm từ những bàn tay, và trong lòng mỗi bàn tay có một con mắt.
Đó là cách đi từ khối lớn tới chi tiết mà người làm điêu khắc nào cũng học, nhưng ở đây được làm với một quy mô và sự kiên nhẫn rất hiếm.
Khuôn mặt tĩnh giữa vầng tay động
Trên đỉnh tượng có nhiều khuôn mặt nhỏ xếp tầng. Nhưng khuôn mặt chính thì đơn giản, mắt khép hờ nhìn xuống, miệng thoáng nét cười.
Sự tương phản này là chủ ý. Quanh thân là chuyển động của trăm tay, còn khuôn mặt thì lặng. Mắt người xem bị kéo về khuôn mặt, nơi yên tĩnh nhất của cả khối.
Nhiều người đứng trước tượng lâu đều nói một cảm giác giống nhau: lúc đầu choáng vì số tay, sau đó dịu xuống khi nhìn vào gương mặt.
Với người làm nghề, đó là bài học về nhấn và nghỉ: tác phẩm càng nhiều chi tiết, càng cần một chỗ để mắt nghỉ.
Chất liệu: gỗ, sơn ta và vàng
Tượng tạc bằng gỗ, rồi phủ sơn son thếp vàng theo lối truyền thống mà mình đã kể ở chuyên mục gỗ: bó hom, sơn lót nhiều lớp, sơn son, thếp vàng.
Với hàng trăm bàn tay nhỏ, việc sơn và thếp là một khối lượng công việc khổng lồ, đòi hỏi nhiều người thợ phối hợp. Chỉ riêng việc đặt lá vàng vào lòng những bàn tay nhỏ, giữa các ngón tay cong, đã là việc của những ngón tay rất khéo và một sự kiên nhẫn ít người có.
Các cánh tay nhỏ được làm riêng rồi gắn vào thân, vì không thể tạc tất cả từ một khúc gỗ. Cách gắn, cách giấu mối là phần tay nghề người ngoài khó thấy nhưng quyết định độ bền.
Pho tượng đã trải qua nhiều thế kỷ và những lần tu bổ. Mọi việc bảo quản, tu sửa thuộc về cơ quan quản lý di sản và người có chuyên môn.
Người làm nghề gỗ hôm nay đứng trước tượng thường có chung một câu hỏi: gỗ đã được chọn và để khô thế nào mà hàng trăm cánh tay mảnh vẫn còn đó qua mấy trăm mùa nồm. Câu trả lời chắc chắn chỉ có trong hồ sơ của những người đã trực tiếp tu bổ, nhưng chính câu hỏi ấy đã là một cách tôn trọng tay nghề người xưa.
Đi xem tượng Bút Tháp thế nào?
Hãy tới vào ngày thường, buổi sáng, khi chùa vắng. Đứng xa trước, ở cửa, để thấy toàn bộ vầng hào quang trong ánh sáng tự nhiên. Rồi tiến lại gần trong phạm vi cho phép.
Giữ ứng xử như ở mọi nơi thờ tự: trang phục kín đáo, nói khẽ, không chạm vào tượng, không vượt rào. Hỏi người trông chùa trước khi chụp ảnh.
Dành thời gian cho cả tháp đá và cầu đá. Phù điêu đá ở tháp Báo Nghiêm có những hình con vật, cây cỏ được chạm rất sinh động, cho bạn thấy tay thợ đá cùng thời.
Lần tới nghe ai nói nghìn mắt nghìn tay, bạn thử nhớ lại vầng tay ấy và tự hỏi: nếu là người thợ, mình sẽ bắt đầu từ bàn tay nào.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Quan Âm Bút Tháp có bao nhiêu tay?
Chữ nghìn mang tính biểu tượng. Tượng có hàng chục cánh tay lớn và hàng trăm cánh tay nhỏ, các tài liệu đưa con số không hoàn toàn giống nhau nên nên đọc bảng giới thiệu tại chùa.
Ai tạc tượng Quan Âm chùa Bút Tháp?
Tư liệu về người tạc rất ít và chưa được làm rõ hoàn toàn. Thay vì tin những tên gọi truyền miệng, nên coi đây là thành quả của những người thợ tài hoa vô danh thời Lê.
Tượng có phải là bảo vật quốc gia không?
Có. Tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay chùa Bút Tháp nằm trong những hiện vật đầu tiên được công nhận là bảo vật quốc gia.
Chùa Bút Tháp còn gì đáng xem?
Tháp đá Báo Nghiêm với nhiều phù điêu, cầu đá có lan can chạm khắc, và kiến trúc chùa cổ với nhiều tượng khác. Đó là một quần thể nên dành ít nhất nửa ngày.
Tượng nghìn tay có ở chùa khác không?
Hình tượng Quan Âm nhiều tay có ở nhiều chùa Việt và các nước Á Đông, với cách thể hiện khác nhau. Pho tượng Bút Tháp được nhắc nhiều vì quy mô và độ tinh xảo.
