Thợ phóng tượng lớn từ mẫu nhỏ bằng cách lấy điểm. Họ đánh dấu rất nhiều điểm trên mẫu, đo khoảng cách từng điểm tới một khung chuẩn, nhân lên theo tỷ lệ, rồi khoan hoặc đục tới đúng độ sâu đó trên khối đá. Khi đủ điểm, nối chúng lại là thấy hình thô của bức tượng lớn hiện ra.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Câu hỏi nghe đơn giản này lại là xương sống của mọi tượng lớn. Không ai đứng trước khối đá cao hơn đầu người mà đục theo cảm hứng được, và hôm nay mình kể bạn nghe vì sao.
Vì sao không đục thẳng theo cảm giác?
Khi khối đá cao gấp rưỡi người, bạn không bao giờ nhìn được toàn bộ nó cùng lúc ở khoảng cách đủ gần để làm việc. Đứng sát thì chỉ thấy một mảng, lùi xa thì tay không với tới.
Mắt người lại rất dễ bị đánh lừa ở kích thước lớn. Một sai lệch nhỏ ở mẫu bằng bàn tay thì không ai thấy, nhưng phóng gấp mười lần thì thành một cái vai lệch cả gang tay.
Thêm nữa, đá không cho đục lại. Lỡ lẹm vào chỗ đầu gối là cả cái chân phải lùi theo. Vì thế người ta cần một cách chuyển hình từ mẫu sang khối đá thật chắc chắn, dựa vào đo chứ không dựa vào ước lượng.
Mẫu nhỏ, thường bằng đất rồi đổ thạch cao, chính là bản gốc mà mọi quyết định nghệ thuật đã được chốt. Khối đá lớn chỉ là nơi chép lại cho đúng.
Nguyên lý ba điểm và khung chuẩn
Ý tưởng cốt lõi là trong không gian, nếu biết khoảng cách từ một điểm tới ba điểm cố định, bạn xác định được đúng vị trí của nó. Thợ chọn ba điểm mốc trên mẫu và ba điểm mốc tương ứng trên khối đá.
Một dụng cụ có tay đo và kim trượt được gắn vào ba mốc ấy trên mẫu. Kim chạm vào một điểm trên mẫu, ghi lại độ sâu. Sau đó dụng cụ được chuyển sang khối đá, gắn vào ba mốc tương ứng, và thợ khoan cho tới khi kim chạm đúng độ sâu đã ghi.
Người ta gọi dụng cụ ấy là máy lấy điểm, dù nó hoàn toàn là cơ khí bằng tay. Với tượng phóng to, các khoảng cách được nhân theo tỷ lệ bằng thước hoặc compa tỷ lệ.
Cách khác đơn giản hơn là dựng một khung vuông quanh mẫu và một khung lớn tương ứng quanh khối đá, rồi đo từ các thanh khung vào. Khung chia thành lưới ô, mỗi ô trên mẫu ứng với một ô lớn trên đá.
Compa tỷ lệ: cây thước hai đầu
Compa tỷ lệ là hai thanh dài bắt chéo bằng một chốt trượt. Mở một đầu bằng khoảng cách trên mẫu, đầu kia tự mở ra bằng khoảng cách ấy nhân theo tỷ lệ đã đặt.
Thợ dùng nó để chuyển những khoảng cách nhỏ: từ khoé mắt tới khoé miệng, bề ngang mũi, độ dài ngón tay. Đây là những chỗ máy lấy điểm khó vào hoặc không đủ mịn.
Một chiếc compa càng cong cũng hay có mặt, để đo độ dày, như từ trán ra sau gáy, vì compa thẳng không với qua được khối tròn.
Nhìn một xưởng làm tượng lớn, bạn sẽ thấy compa treo khắp nơi, và thợ đo đi đo lại một chỗ nhiều lần trước khi gõ búa.
Bao nhiêu điểm là đủ?
Ở bước phác, chỉ cần những điểm nổi nhất: đỉnh đầu, chóp mũi, cằm, vai, khuỷu, đầu gối, mũi chân. Khoan tới độ sâu các điểm ấy, thợ đục bỏ đá thừa giữa chúng, khối tượng hiện ra thô.
Sang bước sau, điểm dày dần, nhất là ở mặt và tay. Có những tượng chân dung lớn được lấy hàng trăm điểm chỉ riêng phần đầu.
Thợ luôn khoan nông hơn độ sâu thật một chút, để chừa lớp da cho bước hoàn thiện. Khoan đúng sát thì không còn chỗ sửa nếu mẫu và đá lệch nhau một chút.
Khi các lỗ khoan đã dày, mặt khối đá trông như bị châm chi chít. Đục bỏ phần giữa các lỗ, hình tượng lộ ra gần như đã xong phần khối.
Chỗ nào vẫn phải nhờ mắt?
Lấy điểm cho đúng khối, nhưng không cho đúng hồn. Một khuôn mặt chép đúng từng điểm vẫn có thể trông lạnh tanh, vì giữa hai điểm có cả trăm cách nối.
Nhà điêu khắc tác giả thường có mặt ở giai đoạn cuối, chỉnh những chỗ thợ chép làm cứng, làm mềm một khoé miệng, đẩy sâu một hốc mắt cho hợp với kích thước lớn và với ánh sáng nơi đặt.
Phóng to cũng không phải chép nguyên. Như mình đã kể ở tập về tượng đặt cao, tượng lớn thường cần bù tỷ lệ, đục sâu hơn ở các hốc. Những điều đó không có trong mẫu nhỏ, mà do người làm quyết định khi nhìn tượng thật.
Vì thế trong nghề, người lấy điểm giỏi rất quý, nhưng người biết lúc nào nên rời khỏi các điểm còn quý hơn.
Ngày nay máy quét có thay được không?
Hiện nay nhiều xưởng quét mẫu nhỏ bằng máy quét ba chiều, phóng to trên máy tính, rồi cho máy phay điều khiển số cắt khối đá theo dữ liệu đó. Phần phác khối nhanh hơn rất nhiều.
Nhưng nguyên lý vẫn y như lấy điểm, chỉ là số điểm lên tới hàng triệu và máy tự đo. Lớp hoàn thiện vẫn cần tay thợ, vì máy phay để lại vết dao và không biết đâu là chỗ cần nhấn.
Còn những xưởng nhỏ ở làng nghề vẫn dùng khung, dây dọi, compa như xưa, và vẫn làm ra những pho tượng lớn đứng vững hàng chục năm.
Lần tới thấy một tượng đá lớn, bạn thử đi sát chân bệ tìm xem còn sót lỗ khoan nhỏ nào không. Đôi khi chúng vẫn nằm đó, ở những chỗ khuất, như dấu tay của người đã lấy điểm.
Câu hỏi thường gặp
Phóng tượng có làm sai dáng so với mẫu không?
Nếu đo cẩn thận thì khối chung rất sát mẫu. Sai lệch thường đến từ việc mẫu bị biến dạng, mốc đo bị xê dịch, hoặc người chép bỏ qua quá nhiều điểm ở chỗ quan trọng. Nhà điêu khắc tác giả kiểm lại ở từng giai đoạn để bắt sai sớm.
Tỷ lệ phóng tối đa là bao nhiêu?
Không có giới hạn cứng, nhưng phóng càng lớn thì mọi sai lệch nhỏ trên mẫu càng lộ. Với tượng rất lớn, người ta thường làm thêm một mẫu trung gian cỡ vừa để chỉnh chi tiết trước khi phóng lên kích thước thật.
Lấy điểm có dùng cho tượng gỗ không?
Có, nguyên lý giống hệt, nhất là với tượng gỗ lớn hay khi phải tạc nhiều pho giống nhau. Thợ gỗ làng nghề cũng dùng compa và khung để chép tượng từ mẫu.
Mẫu dùng để phóng thường làm bằng gì?
Thường là đất nặn rồi đổ thành thạch cao, vì thạch cao cứng, không co ngót và chịu được việc đo chạm nhiều lần. Mẫu đất ướt thì dễ móp khi kim đo chạm vào.
Người không có máy lấy điểm có cách nào đơn giản không?
Có thể dựng khung gỗ vuông quanh mẫu và quanh khối đá, thả dây dọi, đo từ các thanh khung vào bằng thước. Cách này chậm hơn nhưng đủ chính xác cho tượng cỡ vừa.
