Đá tạc được tượng là đá có hạt mịn và đồng đều, ít vết nứt ngầm, đủ cứng để giữ chi tiết mà không quá giòn. Cẩm thạch mịn và lên bóng đẹp, đá xanh bền bỉ ngoài trời, sa thạch mềm dễ đục nhưng không giữ được nét quá mảnh, còn đá hoa cương rất cứng nên phần lớn phải làm bằng máy.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Mình bước sang chuyên mục đá, một chất liệu mà người thợ phải học cách nghe trước khi học cách đục. Hôm nay là bài nhập môn về các loại đá bạn hay gặp ở xưởng và ở di tích Việt Nam.
Cẩm thạch: đá của những làn da mịn
Cẩm thạch, dân gian còn gọi là đá hoa, là đá vôi đã bị nhiệt và áp suất trong lòng đất biến đổi thành những tinh thể nhỏ khít vào nhau. Nhờ vậy nó có hạt mịn, đục theo mọi hướng khá đều, và lên bóng đẹp.
Cẩm thạch trắng có một đặc tính quý: ánh sáng thấm vào bên trong một chút trước khi phản xạ ra. Những chỗ mỏng như vành tai, ngón tay trông như có hơi ấm. Vì thế nó được ưa chuộng cho tượng người, nhất là làn da.
Nhược điểm là cẩm thạch không chịu axit. Mưa có tính axit nhẹ ở vùng ô nhiễm, phân chim, nước rửa có axit đều ăn dần bề mặt. Để ngoài trời lâu năm, những chi tiết nhỏ mờ dần.
Ở Việt Nam, làng đá Non Nước dưới chân Ngũ Hành Sơn gắn với cẩm thạch. Núi đá ở đó đã ngừng khai thác từ lâu để giữ cảnh quan, nên đá cho làng nghề nay được chở từ những vùng khác về.
Đá xanh: bền bỉ cho tượng ngoài trời
Đá xanh mà thợ hay nói là các loại đá vôi màu xám xanh, hạt mịn và chắc, có nhiều ở vùng núi đá vôi phía Bắc như Thanh Hoá, Ninh Bình. Làng đá Ninh Vân là nơi làm đá xanh nổi tiếng.
Đá xanh cứng hơn cẩm thạch, ít trong mờ, màu trầm. Nó chịu mưa nắng tốt, nên rất hợp cho tượng lớn ngoài trời, con nghê, con voi, lan can, bia, lăng mộ.
Màu đá xanh đổi theo độ ẩm. Ướt mưa thì xanh sẫm gần đen, khô ráo thì xám nhạt. Một bức tượng đá xanh đứng ngoài trời như đổi áo theo thời tiết.
Thợ đá xanh có câu đá phải nghe tiếng. Gõ búa lên khối đá lành cho tiếng trong, ngân. Khối có nứt ngầm cho tiếng đục, rè. Họ có thể bỏ cả một khối lớn chỉ vì tiếng gõ không ưng.
Sa thạch: mềm tay nhưng không chịu nét mảnh
Sa thạch là đá cát kết, tức những hạt cát nhỏ được gắn lại với nhau. Tuỳ chất gắn mà nó mềm hay cứng, nhưng nhìn chung dễ đục hơn đá vôi và cẩm thạch.
Vì mềm, sa thạch cho phép tạc những khối lớn khá nhanh, và giữ được hoa văn nổi ở mức vừa. Điêu khắc Chăm ở miền Trung và nhiều đền tháp vùng Đông Nam Á dùng sa thạch rất nhiều.
Nhưng sa thạch không lên bóng và khó giữ những nét quá mảnh, vì hạt cát có thể bong ra khi đục sát. Ngoài trời lâu năm nó cũng bị phong hoá, bề mặt rỗ dần.
Với người mới tập tạc đá, một khối sa thạch mềm là bài học tốt về khối, vì đục nhanh thấy kết quả. Chỉ cần nhớ là bụi sa thạch rất nhiều silic, phải đeo khẩu trang lọc bụi đúng loại.
Đá hoa cương: cứng nhất, gần như phải dùng máy
Đá hoa cương, còn gọi là granite, là đá magma kết tinh với các hạt khoáng lớn nhỏ lốm đốm. Nó cứng hơn cẩm thạch nhiều, chịu thời tiết rất tốt.
Chính độ cứng làm nó khó tạc bằng tay. Ngày nay tượng hoa cương gần như đều được cắt, mài bằng máy với lưỡi kim cương, rồi người thợ hoàn thiện những chỗ máy không vào được.
Vì hạt to và lốm đốm, hoa cương không hợp với chi tiết nhỏ như nét mặt tinh tế. Đường vân lốm đốm còn làm mắt khó đọc khối. Nó hợp với những khối lớn, đơn giản, bề mặt mài phẳng, hay với bệ tượng.
Nhìn quanh các quảng trường, bạn sẽ thấy bệ tượng rất hay làm bằng đá hoa cương mài bóng, còn tượng phía trên là đồng hoặc đá khác.
Kiểm khối đá trước khi tạc
Trước khi đặt đục, thợ rửa sạch khối đá cho ướt. Nước làm hiện ra các vân, các đường nứt chân tóc mà lúc khô khó thấy. Có khi để khô dần rồi quan sát, đường nứt sẽ khô chậm hơn và hiện thành vệt sẫm.
Họ gõ búa khắp các mặt để nghe tiếng. Họ tìm những túi khoáng lạ, những hạt cứng nằm lẫn, vì khi đục tới đó lưỡi đục có thể trượt hoặc làm vỡ một mảng.
Rồi họ đặt hình tượng vào khối đá sao cho những phần mảnh như cổ, tay tránh xa các vết nứt và vân yếu. Có khi phải đổi dáng tượng một chút để hợp với khối đá, chứ không ép khối đá theo bản vẽ.
Bạn đứng trước một bức tượng đá, thử tìm những đường vân chạy qua nó. Nếu chúng không cắt ngang cổ hay cổ tay, đó là một người thợ đã đọc khối đá rất kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Người mới tập tạc đá nên dùng đá gì?
Nên bắt đầu với đá mềm như đá xà phòng, thạch cao tuyết hoa hay sa thạch mềm, vì đục nhẹ, ít mòn dụng cụ và thấy kết quả nhanh. Dù đá mềm vẫn phải đeo kính và khẩu trang lọc bụi.
Đá ong có tạc tượng được không?
Đá ong có nhiều lỗ rỗng và hạt sạn nên khó tạc chi tiết, chủ yếu dùng để xây tường, giếng, móng. Có thể đẽo thành khối đơn giản nhưng không hợp với tượng có nét tinh.
Vì sao tượng cẩm thạch ngoài trời mờ dần?
Cẩm thạch thành phần chính là canxi cacbonat, dễ bị axit nhẹ trong nước mưa, phân chim và rêu làm tan dần bề mặt. Những chi tiết nhỏ như móng tay, sợi tóc vì thế mòn trước.
Đá nhân tạo có dùng làm tượng được không?
Có những loại đá đúc từ bột đá trộn chất kết dính, đổ khuôn thành tượng. Chúng rẻ và làm hàng loạt được, nhưng là tượng đúc chứ không phải tượng tạc, bề mặt và độ bền khác đá tự nhiên.
Làm sao biết một khối đá có nứt ngầm?
Rửa ướt rồi quan sát vệt sẫm khi khô, gõ búa nghe tiếng, và để ý những đường vân có màu khác thường. Không có cách nào chắc tuyệt đối, nên thợ luôn tính một phương án dự phòng khi đặt các phần mảnh.
