Học điêu khắc thường bắt đầu từ ba thứ đi song song: ký hoạ để luyện mắt, nặn đất để luyện tay và cách nghĩ theo khối, và học giải phẫu cơ thể người để hiểu cái mình đang nặn. Có ba con đường chính: vào trường mỹ thuật có ngành điêu khắc, học việc ở xưởng hay làng nghề, và tự học có người hướng dẫn.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Mình mở chuyên mục nghề bằng câu hỏi mà mình nhận được nhiều nhất từ người trẻ và phụ huynh. Mình không nêu tên trường hay xưởng cụ thể, mà nói những điều chung cho mọi con đường.
Ký hoạ: luyện con mắt trước bàn tay
Nhiều người nghĩ điêu khắc không cần vẽ. Thật ra hầu hết nhà điêu khắc đều ký hoạ rất nhiều. Ký hoạ dạy bạn nhìn tỷ lệ, dáng, chuyển động, và ghi nhanh một ý.
Ký hoạ cho điêu khắc hơi khác ký hoạ cho hội hoạ. Người làm tượng hay vẽ theo khối, nghĩ về mặt trước mặt sau, vẽ cùng một dáng từ nhiều hướng.
Bài tập đơn giản là mỗi ngày ký hoạ mười dáng người ở chợ, ở bến xe, mỗi dáng chỉ một hai phút. Sau vài tháng, mắt bạn bắt dáng nhanh hơn hẳn.
Không cần vẽ đẹp. Cần vẽ đúng dáng và vẽ đều đặn.
Một mẹo của người làm tượng là ký hoạ bằng những nét bao quanh khối, như thể đang quấn sợi chỉ quanh thân người. Những nét ấy cho thấy chỗ nào phồng ra, chỗ nào thắt lại, đúng thứ bạn sẽ cần khi đắp đất.
Nặn đất: học nghĩ bằng khối
Đất là chất liệu học nhanh nhất vì thêm bớt dễ dàng. Bắt đầu bằng những hình đơn giản: quả trứng, khối hộp, bàn tay của chính mình, một chiếc giày cũ.
Rồi tới đầu người, tượng bán thân, tượng toàn thân nhỏ. Mỗi bước dạy một điều: đầu dạy tỷ lệ và mặt phẳng, toàn thân dạy trọng tâm và dáng đứng.
Như mình đã kể ở chuyên mục đất, những phác thảo nhỏ năm phút là bài tập rất tốt để luyện sự mạnh dạn.
Một thói quen nên có từ đầu là xoay tượng liên tục và lùi ra xa nhìn. Người học thường mải mê sát mặt tượng mà quên mất toàn khối.
Hãy giữ lại những bài nặn đầu tiên, chụp ảnh bốn hướng rồi mới nhào lại đất. Sau một năm nhìn lại tập ảnh ấy, bạn sẽ thấy rõ mình đã đi được bao xa, và đó là liều thuốc tốt cho những ngày nản.
Giải phẫu: hiểu cái bên dưới da
Muốn nặn người cho đúng, phải hiểu xương và cơ nằm ở đâu, nối với nhau thế nào, chuyển động ra sao. Bề mặt cơ thể là kết quả của những thứ bên dưới.
Người học điêu khắc thường học giải phẫu bằng sách tranh dành cho nghệ sĩ, bằng mô hình xương, và bằng cách nặn từng nhóm cơ.
Giải phẫu không phải để khoe kiến thức trên tượng. Biết rồi, bạn có thể giản lược, nhấn nhá, bỏ bớt mà vẫn tin được.
Một bài tập hay là nặn bộ xương sọ trước, rồi đắp cơ mặt lên, cuối cùng mới đắp da. Bạn sẽ hiểu vì sao gò má, hốc mắt nằm ở đó.
Người học cũng nên quan sát chính cơ thể mình trước gương: gồng tay xem cơ nào nổi, xoay người xem nếp da gấp ở đâu, đứng dồn trọng lượng sang một chân xem hông nghiêng thế nào. Cơ thể mình là người mẫu rẻ và kiên nhẫn nhất.
Ba con đường học
Trường mỹ thuật có ngành điêu khắc cho bạn nền tảng bài bản: hình hoạ, giải phẫu, lịch sử mỹ thuật, bố cục, chất liệu, và môi trường cùng học với nhiều người. Muốn vào thường phải luyện thi vẽ và nặn.
Học việc ở xưởng hay làng nghề cho bạn tay nghề thật, làm trên sản phẩm thật, học từ thợ giỏi. Như mình đã kể ở chuyên mục làng nghề, con đường này đòi kiên nhẫn những tháng đầu.
Tự học có người hướng dẫn, qua các lớp ngắn hạn, câu lạc bộ, hay một người thầy riêng, hợp với người đi làm muốn theo đuổi điêu khắc như đam mê.
Nhiều nhà điêu khắc đi qua hơn một con đường. Học trường để có nền, về xưởng để có nghề, hoặc ngược lại.
Khi chọn, hãy hỏi mình muốn làm gì sau này. Muốn sáng tác, làm tượng đài, triển lãm thì nền tảng ở trường rất có ích. Muốn làm tượng thờ, đồ mỹ nghệ thì tay nghề xưởng quan trọng hơn. Còn muốn theo như một thú vui sâu sắc thì lớp ngắn hạn là đủ để bắt đầu.
Một lộ trình gợi ý cho người mới
Tháng đầu: ký hoạ hằng ngày, nặn những khối đơn giản và bàn tay của chính mình. Làm quen với đất, que nặn, cách giữ ẩm.
Vài tháng tiếp: nặn đầu người từ người mẫu hoặc từ người thân ngồi cho, học tỷ lệ đầu, mặt phẳng. Đọc một cuốn sách giải phẫu cho nghệ sĩ.
Sau đó: phác thảo dáng người nhỏ, dựng cốt, nặn tượng toàn thân nhỏ. Thử đổ một khuôn thạch cao đơn giản.
Song song, đi bảo tàng, đình chùa, vườn tượng, ngắm theo cách mình đã gợi ý trong các tập trước. Mắt được nuôi bằng những gì nó nhìn thấy.
Nếu sau một năm bạn vẫn muốn tiếp, đó là lúc tính tới trường, xưởng hay một người thầy nghiêm túc.
Những điều người mới hay hiểu nhầm
Hiểu nhầm thứ nhất là điêu khắc cần năng khiếu bẩm sinh. Năng khiếu giúp, nhưng điêu khắc là nghề của sự kiên trì nhiều hơn nghề của thiên tài.
Hiểu nhầm thứ hai là phải có xưởng lớn, máy móc mới học được. Một góc bàn, một túi đất và vài que tre là đủ cho cả năm đầu.
Hiểu nhầm thứ ba là học xong là thành nghề. Nghề điêu khắc học cả đời, mỗi chất liệu mới là một lần học lại.
Lần tới thấy một bức tượng bạn thích, bạn thử nặn lại nó bằng một nắm đất nhỏ. Không cần giống, chỉ cần bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì học điêu khắc được?
Trẻ em có thể nặn đất từ nhỏ như một trò chơi tạo hình. Người lớn ở tuổi nào cũng bắt đầu được, nhiều người đến với điêu khắc khi đã đi làm hoặc nghỉ hưu.
Thi vào ngành điêu khắc cần chuẩn bị gì?
Thường cần luyện hình hoạ và nặn tượng, đôi khi có bố cục. Nội dung và hình thức thi do từng trường quy định, nên đọc kỹ thông báo tuyển sinh chính thức của trường bạn nhắm tới.
Tự học điêu khắc qua mạng có được không?
Video và tài liệu trên mạng rất hữu ích để học kỹ thuật, nhưng thiếu người sửa trực tiếp. Nên kết hợp với một lớp, một câu lạc bộ hay một người thầy để có người nhìn tượng của bạn và góp ý.
Học điêu khắc có tốn kém không?
Bắt đầu với đất và que nặn thì rất rẻ. Chi phí tăng khi chuyển sang đá, đồng, thuê xưởng, đúc tượng. Có thể đi từ từ theo khả năng.
Học điêu khắc có cần học vẽ trước không?
Không bắt buộc học vẽ xong mới học nặn, nhưng nên học song song. Ký hoạ giúp luyện mắt và ghi ý tưởng, rất có ích cho người làm tượng.
