Muốn giữ một tượng đất lâu dài, người ta phủ thạch cao lên tượng để làm khuôn, chia khuôn thành nhiều mảnh bằng những lá kim loại mỏng cắm quanh, tách khuôn ra và bỏ đất đi, rồi đổ thạch cao vào lòng khuôn. Với cách gọi là khuôn vỡ, lớp khuôn bên ngoài sẽ bị đục bỏ từng chút để lấy ra một bản tượng thạch cao duy nhất.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Tượng đất ướt không sống lâu được, khô thì nứt, ẩm thì mốc. Hôm nay mình kể cách các xưởng chuyển nó sang thạch cao, bước trung gian của gần như mọi tượng đồng và tượng đá về sau.
Chia khuôn: những lá kim loại mỏng
Một khối thạch cao phủ kín tượng thì không tháo ra được. Vì thế trước khi phủ, thợ cắm những lá kim loại mỏng, thường là đồng thau, vào đất theo một đường chạy quanh tượng, thường qua đỉnh đầu, sau tai, dọc hai bên vai.
Các lá cắm sát nhau thành một bức tường mỏng, nhô ra khỏi mặt đất chừng một đốt ngón tay. Bức tường này sẽ chia khuôn thành hai nửa, hoặc nhiều mảnh với tượng phức tạp.
Chọn đường chia là kỹ năng. Đường chia phải đi qua những chỗ sao cho mỗi mảnh khuôn rút ra được, không bị mắc vào phần lõm hay phần nhô của tượng, như mép tai, cằm, cánh tay.
Có người thay lá kim loại bằng những dải đất dựng đứng, làm khuôn từng nửa một. Cách nào cũng nhằm cùng một việc: tạo đường tách.
Lớp đầu pha màu: tín hiệu cho người đục
Thạch cao được pha bằng cách rắc bột vào nước cho tới khi bột nhô thành đảo trên mặt nước, để ngấm rồi mới khuấy. Đổ nước vào bột thì dễ vón cục.
Lớp đầu tiên phủ sát mặt tượng thường được pha thêm chút màu, như đỏ hay xanh. Thợ vẩy hoặc hất bằng tay cho thạch cao phủ đều mọi ngóc ngách, thổi nhẹ để đẩy bọt khí ra.
Lớp màu này có một việc rất quan trọng về sau. Khi đục khuôn vỡ, người thợ đục lớp ngoài trắng, thấy lộ màu là biết mình đã sát mặt tượng, phải chậm lại và nhẹ tay.
Sau lớp màu là lớp thạch cao trắng dày hơn, thường có gia cố bằng sợi đay, sợi gai hay thanh gỗ, sắt để khuôn khoẻ không vỡ khi tháo.
Tách khuôn và bỏ đất
Khi thạch cao đã đông cứng, thợ dùng nêm nhẹ nhàng tách các mảnh khuôn ra theo đường lá kim loại. Có khi phải bơm nước vào khe để nước len vào giữa đất và thạch cao giúp tách.
Đất trong khuôn được móc bỏ, cùng với cốt. Bức tượng đất coi như mất từ đây. Đây là lý do khuôn vỡ chỉ cho một bản duy nhất.
Lòng khuôn được rửa sạch đất sót, kiểm tra những chỗ thạch cao bị mẻ. Rồi quét một lớp chống dính, như nước xà phòng đặc hay dầu, để lớp thạch cao đổ sau không dính vào khuôn.
Các mảnh khuôn được ráp lại, buộc chặt, trát kín đường nối từ bên ngoài.
Đổ tượng và đục khuôn vỡ
Thạch cao mới được đổ hoặc láng vào lòng khuôn. Với tượng lớn, người ta láng một lớp dày đều rồi gia cố bên trong, để tượng rỗng và nhẹ.
Chờ thạch cao đông cứng hẳn, thợ bắt đầu đục khuôn ngoài bằng đục và vồ nhỏ. Lớp trắng bên ngoài được bóc dần. Tới khi lộ lớp màu, họ chuyển sang dụng cụ nhỏ, gõ cực nhẹ, để lớp màu bong ra mà không làm sứt tượng.
Đây là việc chậm và căng thẳng nhất. Một nhát quá tay có thể làm gãy ngón tay tượng, và lúc này không còn bản đất để làm lại.
Khi khuôn bóc hết, bạn có bản thạch cao giống hệt tượng đất cũ. Thợ sửa những đường ba via nhỏ, vá bọt khí, và tượng sẵn sàng làm mẫu cho đúc đồng hoặc phóng đá.
Khuôn mảnh và khuôn silicone: dùng nhiều lần
Nếu cần nhiều bản, người ta làm khuôn mảnh, chia thành nhiều mảnh nhỏ hơn, mỗi mảnh rút ra được mà không phải đục. Khuôn mảnh làm rất công phu nhưng dùng được nhiều lần.
Ngày nay nhiều xưởng dùng khuôn cao su silicone mềm, có lớp vỏ cứng bên ngoài giữ dáng. Silicone ôm sát mọi chi tiết, kéo ra được cả những chỗ lõm khó, và dùng lại nhiều lần.
Silicone đắt hơn thạch cao, nên khuôn vỡ vẫn được dùng khi chỉ cần một bản, nhất là ở trường học và xưởng nhỏ.
Chọn loại khuôn nào phụ thuộc vào câu hỏi đơn giản: bạn cần bao nhiêu bản, và tượng có bao nhiêu chỗ lõm khó tháo.
An toàn với thạch cao
Thạch cao khi đông cứng toả nhiệt khá mạnh. Với lượng lớn, nhiệt đủ gây bỏng nặng. Đã có những tai nạn đau lòng khi người ta bó cả bàn tay vào thạch cao để lấy khuôn, thạch cao đông lại vừa nóng vừa kẹp chặt không rút ra được.
Vì thế tuyệt đối không nhúng hay bó tay, chân, bất kỳ phần cơ thể nào vào một khối thạch cao lớn. Lấy khuôn cơ thể người phải dùng vật liệu chuyên dụng và có người có kinh nghiệm.
Bột thạch cao khô bay bụi, nên đeo khẩu trang khi rắc bột, và đeo kính khi đục khuôn vì mảnh văng.
Không đổ thạch cao thừa hay nước rửa có thạch cao xuống cống, nó đông lại trong ống và làm tắc. Để thạch cao thừa đông trong xô rồi bỏ như rác rắn.
Câu hỏi thường gặp
Tượng thạch cao có bền không?
Thạch cao cứng nhưng giòn và sợ nước. Trong nhà, giữ khô ráo thì bền lâu. Ngoài trời hay nơi ẩm, nó mềm và mục dần, nên thạch cao thường chỉ là bước trung gian hoặc tượng trưng bày trong nhà.
Có thể đổ khuôn trực tiếp từ đất dầu không?
Được, và đất dầu còn có lợi là không khô, giữ nguyên mẫu nếu dùng khuôn mảnh hay khuôn silicone. Với khuôn thạch cao, cần chú ý lớp chống dính và tháo khuôn cẩn thận.
Vì sao tượng thạch cao có lỗ bọt khí?
Do khi đổ, bọt khí bị nhốt ở mặt khuôn, nhất là ở những hốc sâu. Thợ thường láng lớp đầu thật mỏng, lắc nhẹ hay thổi để đẩy bọt ra. Lỗ nhỏ còn lại có thể vá sau.
Thạch cao đông trong bao lâu?
Tuỳ loại thạch cao, nhiệt độ và cách pha, thường bắt đầu đặc lại sau vài phút tới mười mấy phút và cứng hẳn sau đó một thời gian. Hãy đọc hướng dẫn trên bao và chỉ pha lượng vừa đủ dùng mỗi lần.
Người mới nên thử đổ khuôn với vật gì?
Hãy thử với một mảng phù điêu đất nhỏ trên tấm phẳng, chỉ cần khuôn một mảnh. Làm được rồi mới chuyển sang tượng tròn cần khuôn hai mảnh.
