Điêu khắc Chăm là những tượng thần, vũ nữ, linh vật và bệ thờ được tạc chủ yếu trên sa thạch, gắn với đền tháp của vương quốc Chămpa ở dải đất miền Trung. Cái đặc biệt nằm ở khối căng tròn đầy sức sống, hoa văn dày đặc, và một kho phong cách thay đổi qua nhiều thế kỷ mà giới nghiên cứu thường gọi theo tên nơi tìm thấy.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình đứng ở góc người làm nghề để nhìn một di sản điêu khắc đá lớn bậc nhất trên đất Việt Nam. Mình chỉ kể những điều đã được thừa nhận rộng rãi, chỗ nào còn bàn thì nói là còn bàn.
Vì sao lại là sa thạch?
Như mình đã kể ở tập về các loại đá, sa thạch là đá cát kết, mềm hơn cẩm thạch và đá vôi, đục khối lớn khá nhanh. Vùng núi miền Trung có những mỏ sa thạch hạt mịn thích hợp.
Sa thạch không lên bóng, nhưng có bề mặt mịn như da cát, màu từ xám, vàng nhạt tới hồng nâu. Dưới nắng miền Trung, nó có độ ấm rất riêng.
Đền tháp Chăm thì phần lớn xây bằng gạch, và người Chăm còn chạm trực tiếp lên gạch đã xây. Còn sa thạch được dùng cho tượng, bệ thờ, trụ cửa, lá nhĩ, những phần cần bền và cần tạc tinh.
Vì sa thạch chịu thời tiết kém hơn đá cứng, nhiều tượng ngoài trời đã phong hoá, bề mặt rỗ, mất chi tiết. Những tượng còn rõ nét phần lớn đã được đưa vào bảo tàng.
Những nơi để xem điêu khắc Chăm
Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng, có từ đầu thế kỷ hai mươi, là nơi tập trung nhiều tác phẩm nhất. Các phòng được sắp theo nơi tìm thấy, như Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mẫm, nên đi một vòng là thấy phong cách đổi qua từng vùng, từng thời.
Thánh địa Mỹ Sơn, một quần thể đền tháp trong thung lũng đã được UNESCO ghi danh là di sản thế giới, cho bạn thấy điêu khắc trong bối cảnh kiến trúc, dù nhiều tháp đã đổ nát.
Dọc miền Trung còn nhiều cụm tháp Chăm khác, mỗi nơi giữ lại những mảng chạm trên gạch và vài tượng đá. Đi xem tại chỗ cho bạn cảm giác về tỷ lệ mà ảnh không có.
Mẹo nhỏ là đi bảo tàng trước rồi mới đi tháp. Đã quen mắt với những tác phẩm còn nguyên, bạn sẽ đọc được những mảnh vỡ ngoài trời dễ hơn.
Vũ nữ Trà Kiệu và nghệ thuật của dáng động
Một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất là đài thờ Trà Kiệu, với những vũ nữ được chạm nổi quanh bệ, đang múa trong những tư thế uốn lượn. Đây là hiện vật được công nhận là bảo vật quốc gia.
Từ góc người tạc đá, điều đáng phục là làm sao để một khối đá đứng yên toát ra nhịp chuyển động. Thân người vặn theo nhiều hướng, tay chân gập theo những góc khác nhau, mà đường bao vẫn liền mạch.
Người tạc đã giữ cho các phần nhô ra không quá mảnh, tay ôm sát thân hay tì vào nền, để sa thạch không gãy. Đó là sự khéo léo khi làm việc với một chất liệu mềm.
Đứng trước những vũ nữ ấy, bạn thử đi chậm quanh đài thờ. Mỗi vũ nữ một dáng, ghép lại như một điệu múa.
Phong cách đổi qua các vùng và các thời
Giới nghiên cứu thường chia điêu khắc Chăm thành nhiều phong cách, đặt tên theo nơi tìm thấy tiêu biểu. Phong cách Đồng Dương, gắn với một trung tâm Phật giáo, thường được nhắc với những khuôn mặt có nét rất riêng, lông mày nối liền, mũi to bè, môi dày.
Phong cách Trà Kiệu được khen ở sự mềm mại, cân đối. Phong cách Tháp Mẫm ở vùng Bình Định nổi bật với những linh vật như chim thần, thuỷ quái, sư tử, khối mạnh và hoa văn dày.
Niên đại cụ thể của từng phong cách là chuyện của chuyên gia và vẫn có chỗ được bàn thêm theo phát hiện mới. Với người xem, điều đáng nắm là phong cách thay đổi rõ rệt, không phải một kiểu duy nhất kéo dài.
Nhìn các phong cách cạnh nhau, người làm nghề thấy rõ cách những thế hệ thợ khác nhau giải quyết cùng một bài toán: khuôn mặt, đôi tay, nếp váy, trên cùng một loại đá.
Nhìn tượng Chăm như một người tạc đá
Hãy để ý cách khối được căng. Tượng Chăm thường có thân tròn đầy, bụng, ngực, vai như căng từ bên trong, chứ không phẳng dẹt. Đó là cảm giác sống mà người tạc tạo ra bằng những mặt cong liên tục.
Hãy nhìn hoa văn trang sức, vòng cổ, vòng tay, mũ miện, thắt lưng. Chúng dày và sắc, được chạm như những đường nổi tinh xảo trên một khối lớn đơn giản.
Hãy nhìn chỗ tượng tiếp xúc với bệ và với tấm nền phía sau. Nhiều tượng có tấm đá tựa phía sau lưng để đỡ đầu và tay, một giải pháp chịu lực cho sa thạch.
Và hãy nhìn những vết vỡ. Chúng cho bạn thấy hạt đá, thấy độ dày thật của từng phần, thấy người xưa đã liều đến đâu với chất liệu.
Tôn trọng một di sản tín ngưỡng
Nhiều tác phẩm điêu khắc Chăm là tượng thờ, gắn với các tín ngưỡng Ấn Độ giáo và Phật giáo mà người Chăm xưa theo. Ở các đền tháp còn hoạt động lễ hội, cộng đồng Chăm vẫn coi đó là nơi linh thiêng.
Khi đi xem, hãy giữ ứng xử như ở bất cứ nơi thờ tự nào: ăn mặc kín đáo, không leo trèo, không ngồi lên bệ, không chạm vào tượng.
Không mua bán những mảnh đá, mảnh gạch có chạm khắc trôi nổi. Di vật phát hiện ngẫu nhiên phải báo cho chính quyền địa phương.
Lần tới đi miền Trung, nếu có một buổi rảnh, bạn thử dành nó cho Bảo tàng Điêu khắc Chăm. Có những khuôn mặt bằng đá ở đó sẽ ở lại trong trí nhớ bạn rất lâu.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Chăm xây bằng gạch hay bằng đá?
Phần lớn tháp Chăm xây bằng gạch nung, với những mảng chạm khắc trực tiếp trên gạch. Sa thạch được dùng cho tượng, bệ thờ, khung cửa và một số chi tiết trang trí cần bền và tinh.
Cách người Chăm xây tháp gạch không thấy mạch vữa là gì?
Đây vẫn là một câu hỏi được giới nghiên cứu bàn nhiều, có nhiều giả thuyết về chất kết dính và cách nung, mài gạch. Chưa có kết luận được mọi người cùng thừa nhận, nên nên nghe các giả thuyết như những giả thuyết.
Có được chụp ảnh trong Bảo tàng Điêu khắc Chăm không?
Quy định có thể thay đổi theo thời gian, nên hỏi trực tiếp tại quầy vé. Dù được chụp, cũng nên tắt đèn flash và không chạm vào hiện vật.
Vì sao nhiều tượng Chăm bị mất đầu hoặc tay?
Do thời gian, chiến tranh, thiên tai, đổ sập của tháp và cả nạn lấy cắp trong quá khứ. Sa thạch mềm cũng khiến các phần nhô ra dễ gãy hơn.
Gốm Chăm có liên quan gì tới điêu khắc đá?
Đó là hai nghề khác nhau của cùng một cộng đồng. Gốm nặn tay của người Chăm ở làng Bàu Trúc là một nghề sống động tới nay, còn điêu khắc đá phần lớn thuộc về các đền tháp xưa.
