Tượng đá ngoài trời nên được làm sạch thật nhẹ nhàng bằng nước sạch và bàn chải lông mềm, kết hợp giữ cho nước mưa thoát nhanh, không đọng quanh chân tượng. Tuyệt đối không dùng axit, nước tẩy nhà vệ sinh, bàn chải sắt hay vòi xịt áp lực cao, vì chúng phá bề mặt đá nhanh hơn rêu gấp nhiều lần.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Nhà nào có con nghê đá trước cổng, bức tượng nhỏ trong vườn hay tấm bia đá ở nhà thờ họ đều sẽ đến lúc thấy nó xanh rêu, loang ố. Hôm nay mình nói cách chăm mà không làm hại.
Rêu, địa y và vệt ố đến từ đâu?
Rêu mọc ở những mặt đá ẩm lâu, khuất nắng, nhất là mặt quay về hướng ít nắng và phần chân tượng gần đất. Nó giữ nước sát mặt đá, làm đá ẩm thêm, vòng lặp cứ thế tiếp diễn.
Địa y là những mảng tròn màu xám, vàng, cam dính chặt vào đá như vết sơn. Nó là sự cộng sinh giữa nấm và tảo, lớn rất chậm, và rễ nhỏ của nó len vào những khe li ti trên mặt đá.
Vệt ố nâu vàng thường do nước mưa chảy qua đồ sắt gỉ, như chốt sắt gắn tượng vào bệ hay lan can sắt gần đó, kéo theo màu gỉ xuống mặt đá. Vệt đen là bụi bẩn và muội khói bám.
Còn những mảng trắng như phấn là muối, bị nước hút lên từ đất hoặc từ vữa xi măng ở bệ, rồi kết tinh lại khi nước bay hơi. Muối kết tinh trong lỗ đá có thể làm bề mặt bong vảy.
Vì sao không được dùng axit và nước tẩy?
Nhiều người thấy rêu bám liền đổ nước tẩy hoặc axit lên cho trắng. Đá cẩm thạch, đá vôi, đá xanh đều có thành phần chính là canxi cacbonat, thứ mà axit hoà tan. Bề mặt sủi bọt chính là đá đang bị ăn mòn.
Sau một lần như vậy, đá trông trắng sạch, nhưng các chi tiết sắc đã mềm đi, mặt đá rỗ ra. Lần sau rêu bám còn nhanh hơn vì mặt đá giờ có nhiều lỗ hơn.
Nước tẩy có chất tẩy trắng để lại muối trong đá, sau này kết tinh và làm bong vảy. Có những tượng hỏng sau vài năm vì chuỗi tẩy rửa định kỳ.
Với sa thạch hay đá hoa cương, axit có thể ít sủi hơn nhưng vẫn ăn vào chất gắn giữa các hạt, làm đá bở dần. Nói gọn là đừng đổ hoá chất mạnh lên đá.
Bàn chải sắt và vòi xịt mạnh cũng hại
Bàn chải sắt để lại những vết xước li ti, và những mẩu sắt nhỏ mắc vào khe đá sẽ gỉ, sinh vệt ố nâu. Chà mạnh còn bóc đi lớp mặt mà thời gian đã tạo ra.
Vòi xịt áp lực cao bắn nước vào khe đá với lực lớn, có thể làm bong những mảng yếu, đánh văng những chi tiết nhỏ đã có vết nứt. Với tượng cổ, phong hoá lâu năm, đây là cách phá nhanh nhất.
Cạy địa y bằng dao cũng không nên, vì nó bám chặt và khi cạy thường kéo theo một lớp mỏng mặt đá.
Nguyên tắc chung là dùng thứ nhẹ nhất có thể, và chấp nhận rằng tượng ngoài trời sẽ không bao giờ trắng tinh như ngày mới tạc.
Cách làm sạch nhẹ nhàng ở nhà
Bắt đầu bằng việc làm ướt cả bức tượng bằng nước sạch, tưới từ trên xuống. Đá ướt thì bụi và rêu bong dễ hơn, và nước bẩn không thấm ngược vào mặt đá khô.
Dùng bàn chải lông mềm, loại bằng nhựa mềm hoặc lông tự nhiên, chà nhẹ theo vòng tròn nhỏ. Với khe hẹp, dùng bàn chải đánh răng cũ lông mềm. Tráng lại bằng nhiều nước sạch.
Nếu cần chất tẩy rửa, chỉ dùng loại trung tính rất loãng, rồi tráng thật kỹ. Không trộn các loại chất tẩy với nhau.
Với địa y, có thể để yên. Nhiều người làm bảo tồn coi lớp địa y nhẹ là một phần của tượng già, và cố cạy bỏ nó còn hại hơn để nguyên.
Phòng hơn chữa: nước thoát và nắng
Phần lớn hư hại của tượng đá ngoài trời bắt đầu từ nước đọng. Kê tượng trên bệ có rãnh thoát, không để đất vườn đắp sát chân tượng, dọn lá rụng mắc ở các hốc.
Cắt tỉa cây che quá rậm để nắng chiếu vào được một phần ngày, mặt đá sẽ khô nhanh hơn sau mưa. Không đặt tượng ngay dưới máng xối hay chỗ nước mái đổ xuống.
Chốt sắt, kẹp sắt gắn tượng nếu gỉ thì nên nhờ thợ thay bằng vật liệu không gỉ. Đây là nguồn gây ố và có thể làm nứt đá khi gỉ phồng lên.
Kiểm tra tượng mỗi mùa mưa một lần, nhìn xem có vết nứt mới, có mảng bong không, để xử lý sớm.
Tượng di tích thì để người có chuyên môn
Với tượng đá ở đình, chùa, lăng mộ thuộc di tích, việc làm sạch hay gia cố phải qua cơ quan quản lý di sản và người làm bảo tồn có chuyên môn. Những tượng này có giá trị lịch sử, mỗi lớp mặt đều là thông tin.
Người dân, hội làng có thể giữ vệ sinh chung quanh, dọn lá, khơi thoát nước, và báo khi thấy hư hại. Nhưng đừng tự ý cạo rửa, quét xi măng hay sơn phủ.
Đã có không ít trường hợp con nghê đá cổ bị quét vôi trắng, sơn màu sặc sỡ trong dịp lễ, che lấp những đường chạm tinh tế của người xưa.
Lần tới đi qua một con nghê đá đã xanh màu thời gian trước cửa đình, bạn thử nhìn nó như một người già. Chăm sóc thì được, nhưng đừng bắt nó trẻ lại.
Câu hỏi thường gặp
Có nên phủ lớp chống thấm lên tượng đá ngoài trời?
Cần rất cân nhắc. Lớp phủ sai loại có thể giữ ẩm bên trong, làm đá bong từ dưới lớp phủ, hoặc ngả vàng theo thời gian. Với tượng có giá trị, hãy hỏi người làm bảo tồn trước khi phủ bất cứ thứ gì.
Vệt gỉ sắt trên đá có tẩy được không?
Có những chất chuyên dùng để tẩy vệt gỉ trên đá, nhưng chọn sai loại có thể làm hại đá. Với tượng trong nhà, việc đầu tiên là loại bỏ nguồn gỉ, còn việc tẩy nên nhờ thợ đá có kinh nghiệm thử ở chỗ khuất trước.
Bao lâu nên làm sạch tượng đá một lần?
Không cần thường xuyên. Một hai lần mỗi năm, vào mùa khô, là đủ cho tượng sân vườn. Làm sạch quá nhiều lần cũng là một kiểu bào mòn.
Tượng đá bị nứt có tự trám được không?
Vết nứt nhỏ trên tượng sân vườn bình thường có thể nhờ thợ đá trám bằng vật liệu chuyên dụng. Không nên trám bằng xi măng, vì xi măng cứng hơn và có muối, lâu ngày làm hại phần đá xung quanh.
Rêu trên tượng có làm hỏng đá không?
Rêu tự nó không ăn đá mạnh, nhưng giữ ẩm lâu trên bề mặt, tạo điều kiện cho các hư hại khác. Lớp rêu mỏng có thể chải nhẹ, không cần tẩy bằng hoá chất.
