Không có một con số chung cho chiều cao bệ tượng. Bệ vừa là bệ đưa tượng lên đúng tầm để người xem, đứng ở khoảng cách chính, thấy trọn bức tượng với một góc ngước thoải mái. Tượng cần trang nghiêm thì bệ cao, tượng cần gần gũi thì bệ thấp, có khi đặt sát mặt đất để người ta đứng ngang hàng.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Bệ là thứ người xem ít để ý nhất, nhưng nó làm thay đổi hẳn quan hệ giữa bức tượng và con người. Hôm nay mình nói về nó, như mình đã hẹn ở tập trước.
Bệ quyết định quan hệ giữa tượng và người
Đặt tượng trên bệ cao, bạn phải ngước lên. Tư thế ngước nhìn tự nhiên tạo cảm giác kính trọng, xa cách. Đó là lý do tượng tưởng niệm, tượng anh hùng thường đứng trên bệ cao.
Đặt tượng ngang tầm, bạn nhìn thẳng vào mắt nó như nhìn một người khác. Cảm giác gần gũi, đối thoại.
Đặt tượng sát mặt đất, không bệ, tượng như đang sống giữa mọi người. Trẻ con chạm vào, người lớn ngồi cạnh chụp ảnh.
Vì thế câu hỏi đầu tiên khi chọn bệ không phải là bao nhiêu mét, mà là: mình muốn người xem cảm thấy gì khi đứng trước tượng.
Có những bức tượng mà cùng một hình, đặt trên ba chiều cao bệ khác nhau, kể ba câu chuyện khác nhau. Một người mẹ bế con trên bệ cao là biểu tượng. Cũng người mẹ ấy đặt sát đất là một người hàng xóm đang đứng chờ ai đó.
Một câu chuyện nổi tiếng về bệ
Nhà điêu khắc Pháp Auguste Rodin làm bức Những người dân thành Calais, tả một nhóm người đi nộp mình cứu thành phố. Câu chuyện hay được kể là Rodin muốn đặt nhóm tượng thấp, gần mặt đất, để người dân đi qua đứng ngang hàng với những người anh hùng bình thường ấy.
Khi dựng lần đầu, nhóm tượng được đặt trên một bệ khá cao. Về sau, có những lúc nhóm tượng được hạ thấp hơn, gần với ý ban đầu của tác giả hơn.
Câu chuyện cho thấy bệ không phải chuyện kỹ thuật thuần tuý. Nó là một phần của ý nghĩa tác phẩm: anh hùng trên cao hay anh hùng giữa chúng ta.
Khi ngắm một bức tượng, bạn thử tự hỏi: nếu hạ thấp hoặc nâng cao bệ này, ý nghĩa có đổi không.
Ở Việt Nam, bạn cũng gặp sự đối lập ấy. Tượng tưởng niệm ở quảng trường thường đứng rất cao, còn những bức tượng sinh hoạt trong công viên, phố đi bộ ngày càng được đặt thấp, gần người đi đường. Hai cách ấy không cái nào đúng hơn, chúng chỉ nói hai điều khác nhau.
Tính chiều cao bệ theo góc nhìn
Người làm thường bắt đầu từ chỗ người xem đứng nhiều nhất, gọi là điểm nhìn chính. Từ đó đo khoảng cách tới tượng.
Rồi họ dựng thử. Có khi là một tấm ván cắt hình bóng tượng đúng kích thước, nâng lên hạ xuống trên giàn, người đứng ở điểm nhìn chính xem lúc nào thấy vừa.
Nguyên tắc chung là người xem nên thấy được trọn tượng mà không phải ngửa cổ quá nhiều, và khuôn mặt tượng không bị cằm che. Nếu bệ cao, tượng thường cần bù tỷ lệ như mình đã kể ở chuyên mục khối.
Với tượng chân dung bán thân trong khuôn viên, nhiều người chọn bệ để mặt tượng ngang hoặc cao hơn mắt người đứng một chút, vừa trang trọng vừa không xa cách.
Bệ nên làm bằng gì và trông thế nào?
Bệ thường làm bằng đá, nhất là đá hoa cương vì chịu thời tiết, ít bám bẩn, và màu sắc khác tượng. Bệ bê tông ốp đá cũng hay gặp.
Bệ nên đơn giản hơn tượng. Bệ quá nhiều hoa văn, nhiều bậc, nhiều màu sẽ tranh chỗ với tượng. Một khối gọn, đường nét rõ thường là đủ. Người trong nghề hay nói bệ tốt là bệ mà người xem không nhớ hình dáng, chỉ nhớ bức tượng trên đó.
Màu bệ nên tương phản với tượng. Tượng đồng sẫm trên bệ đá sáng, tượng đá trắng trên bệ đá sẫm, để đường bao tượng tách khỏi bệ.
Tỷ lệ giữa bệ và tượng cũng quan trọng. Bệ quá to so với tượng làm tượng như món đồ bày trên bàn lớn. Bệ quá nhỏ làm tượng như sắp đổ.
Bệ còn là kết cấu
Ngoài chuyện thẩm mỹ, bệ là nơi neo tượng vào móng. Bên trong có bu lông neo, bản mã, khung thép nối với tượng.
Bệ phải có đường thoát nước cho lòng tượng, như mình đã kể khi nói về tượng đồng ghép. Nước đọng trong bệ là kẻ thù lâu dài.
Bệ cũng nên có cửa thăm hoặc lối tiếp cận để kiểm tra phần neo bên trong khi bảo dưỡng.
Những chi tiết này nằm khuất nhưng quyết định bức tượng có đứng vững hàng chục năm hay không.
Khi tượng không cần bệ
Ngày càng nhiều tượng công cộng được đặt thẳng xuống mặt đất, nhất là ở công viên, phố đi bộ: một cô bé ngồi đọc sách trên ghế đá, một người đàn ông đứng chờ xe buýt.
Những tượng ấy mời người xem tương tác: ngồi cạnh, chụp ảnh, chạm vào. Chúng thường làm bằng đồng vì chịu được tay người chạm.
Nhưng không bệ cũng có cái giá: tượng dễ bị va chạm, leo trèo, vẽ bậy, và phải tính kỹ để không làm người qua đường vấp ngã.
Lần tới gặp một bức tượng, bạn thử đứng ở chân bệ, rồi lùi ra xa. Ở khoảng cách nào bạn thấy tượng đẹp nhất, có lẽ đó là chỗ người làm đã tính cho bạn.
Câu hỏi thường gặp
Bệ tượng có nên ghi chữ không?
Thường có một tấm ghi tên tượng, tác giả, năm. Chữ nên đặt ở chỗ đọc được mà không lấn át tượng, kích thước vừa phải, và làm bằng chất liệu bền như đồng đúc hoặc khắc đá.
Bệ tượng trong nhà thì cao bao nhiêu?
Tượng nhỏ trong nhà thường đặt sao cho mặt tượng ngang tầm mắt người đứng hoặc ngồi, tuỳ không gian. Thử đặt trên chồng sách, điều chỉnh tới khi bạn thấy vừa rồi mới làm kệ.
Vì sao có tượng đặt trên bệ rất cao?
Thường để tạo cảm giác tôn kính, để tượng nhìn thấy từ xa trên quảng trường rộng, hoặc để tránh bị che bởi người qua lại. Khi ấy tượng cần được làm phù hợp với góc nhìn từ dưới.
Bệ tượng có cần chống sét không?
Tượng kim loại đặt cao, nơi trống có thể cần hệ thống chống sét và nối đất. Đây là phần việc của người làm kỹ thuật công trình, tính ngay từ khi thiết kế bệ và móng.
Có nên làm bệ bằng chất liệu giống tượng?
Có thể, nhưng thường khó tách đường bao tượng khỏi bệ. Nếu dùng cùng chất liệu, người làm hay tạo khác biệt bằng bề mặt, như tượng nhẵn và bệ để vết đục thô.
