Tạc tượng thờ khác tạc tượng trang trí ở chỗ người thợ phải giữ những quy ước về hình tượng của từng vị: tư thế ngồi đứng, thế tay, trang phục, vật cầm, hướng nhìn, toà ngồi. Sai một quy ước, pho tượng có thể không dùng được ở nơi thờ tự. Vì thế thợ làng làm tượng thờ luôn hỏi rất kỹ người đặt và giữ các mẫu cũ cẩn thận.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình nói về mảng nghề mà nhiều làng tạc tượng sống chủ yếu nhờ nó. Mình nói ở góc người thợ, không bàn đúng sai về tín ngưỡng, và chỗ nào cần hỏi người có hiểu biết tôn giáo thì mình nói rõ.
Tượng thờ là một hình tượng đã định
Một nhà điêu khắc làm tượng trang trí có thể tự do sáng tạo dáng người. Thợ làm tượng thờ thì làm một hình tượng đã có sẵn trong truyền thống, mà người đi lễ nhìn vào phải nhận ra ngay.
Mỗi vị có những dấu hiệu nhận biết: tư thế ngồi hay đứng, thế tay đặt thế nào, cầm vật gì, đội gì, mặc gì, ngồi trên toà sen hay trên lưng con vật nào.
Những dấu hiệu ấy được truyền qua mẫu cũ, qua sách của nhà chùa, nhà đền, và qua trí nhớ của những thợ cả. Người thợ trẻ học thuộc chúng như học bảng chữ cái của nghề.
Sáng tạo vẫn có, nhưng nằm trong khuôn: nét mặt, độ mềm của nếp áo, sự cân đối, cái thần của pho tượng.
Thế tay: chi tiết nhỏ mà quan trọng
Trong tượng Phật, thế tay, còn gọi là ấn, là một trong những dấu hiệu quan trọng nhất. Tay đặt trong lòng, tay chạm đất, tay giơ lên trước ngực, mỗi thế mang một ý nghĩa riêng trong giáo lý.
Thợ không tự đổi thế tay cho đẹp. Khi nhận đặt tượng, họ hỏi rõ nhà chùa muốn vị nào, thế tay nào, rồi làm đúng.
Ngón tay trong tượng thờ cũng được làm rất kỹ: thon, cong mềm, khớp ngón rõ mà không thô. Đây là phần thợ cả thường tự tay làm.
Ý nghĩa chi tiết của từng thế tay là chuyện của người hiểu giáo lý. Người thợ giỏi thì biết hỏi và biết giữ đúng.
Hướng nhìn và tỷ lệ cho người đứng dưới
Tượng thờ thường đặt trên cao, trên bệ, trên điện. Như mình đã kể ở tập về tượng đặt cao, mắt tượng thường khép hờ nhìn xuống, đầu hơi cúi, để gặp ánh nhìn người đứng lễ.
Thợ làm tượng thờ lâu năm tính chuyện này rất tự nhiên. Họ hỏi tượng sẽ đặt cao bao nhiêu, người lễ đứng hay quỳ, để chỉnh độ cúi đầu.
Tỷ lệ tượng thờ cũng có những thói quen riêng: đầu, tay, khuôn mặt được nhấn để trang nghiêm và dễ nhìn từ xa trong không gian tối.
Một pho tượng thờ đẹp khi đứng ngang tầm có thể trông lạ, nhưng đặt lên điện lại vừa vặn. Người đặt tượng nên hiểu điều này trước khi góp ý.
Người thợ hỏi người đặt những gì?
Vị nào, tư thế nào, thế tay nào, vật cầm gì. Chất liệu gì, gỗ gì, có sơn son thếp vàng hay để mộc. Kích thước bao nhiêu, đặt ở đâu, cao bao nhiêu.
Có mẫu tham khảo không, như ảnh pho tượng cũ cần làm lại hay tượng ở chùa khác mà nhà chùa thích.
Thời gian cần hoàn thành, có gắn với ngày lễ nào không. Tượng thờ đòi thời gian để gỗ khô, để sơn ủ, nên làm vội thường hỏng.
Và những phong tục riêng của nơi đặt. Mỗi vùng, mỗi ngôi chùa, đền có thể có quy ước khác, thợ giỏi không tự cho là mình biết hết.
Những phong tục quanh một pho tượng mới
Nhiều thợ làm tượng thờ kể họ có những kiêng giữ trong lúc làm, như không bước qua phôi tượng, không ngồi lên tượng, giữ xưởng sạch sẽ. Đó là cách tôn trọng công việc.
Khi tượng hoàn thành, nơi thờ thường làm lễ rước và an vị tượng, có nơi làm lễ mà dân gian quen gọi là hô thần nhập tượng. Có nơi đặt vào lòng tượng những vật mang ý nghĩa theo phong tục.
Những nghi lễ ấy do nhà chùa, nhà đền, thầy cúng đảm nhận, không phải việc của người thợ. Người thợ chỉ cần làm tượng sao cho đúng và đẹp.
Vì những lẽ ấy, như mình đã nói, không bao giờ nên tự ý mở lòng một pho tượng thờ đã an vị.
Làm lại tượng cũ: giữ hay đổi?
Nhiều đơn hàng là làm lại pho tượng cũ đã mục. Câu hỏi lớn là chép đúng tượng cũ hay làm mới cho đẹp hơn.
Với tượng trong di tích, việc làm lại phải theo ý kiến của cơ quan quản lý di sản, và thường ưu tiên giữ hình dáng tượng cũ. Bản thân tượng cũ, nếu còn giữ được, nên được bảo quản chứ không vứt bỏ.
Thợ giỏi khi chép tượng cũ sẽ đo, chụp ảnh, ký hoạ kỹ, và giữ cả những nét riêng, những chỗ không hoàn hảo làm nên tính cách pho tượng.
Lần tới vào một ngôi chùa làng, bạn thử nhìn kỹ thế tay của pho tượng chính. Đó là chỗ người thợ đã cẩn thận nhất.
Câu hỏi thường gặp
Tượng thờ có được làm bằng máy không?
Ngày nay có xưởng dùng máy phay để phác khối tượng thờ, rồi làm tay phần mặt, tay và hoàn thiện. Việc chọn thế nào là thoả thuận giữa người đặt và người làm, nên hỏi rõ trước.
Gia đình đặt tượng thờ tổ tiên có cần quy ước gì?
Tượng chân dung tổ tiên khác tượng thần Phật, phụ thuộc nhiều vào ảnh và phong tục gia đình. Nên trao đổi kỹ với người làm và hỏi ý kiến người lớn trong họ.
Tượng thờ sơn son thếp vàng hay để mộc tốt hơn?
Không có cái nào tốt hơn tuyệt đối. Sơn son thếp vàng trang nghiêm và bảo vệ gỗ tốt, để mộc giữ vẻ tự nhiên. Nên theo truyền thống của nơi thờ và hỏi ý kiến người coi sóc nơi đó.
Tượng thờ bị hỏng thì xử lý thế nào?
Không tự ý sửa, sơn lại hay bỏ đi. Hỏi người coi sóc nơi thờ, và với tượng trong di tích thì báo cơ quan quản lý di sản. Việc xử lý tượng thờ cũ thường đi kèm nghi lễ theo phong tục.
Làm sao biết thợ tạc tượng thờ có đáng tin không?
Xem các pho tượng họ đã làm ở những nơi thờ khác, hỏi ý kiến những nơi ấy, và xem họ có hỏi kỹ về quy ước hay không. Người thợ tốt hỏi nhiều hơn là hứa.
