Hình rồng trong điêu khắc Việt thay đổi qua các thời. Rồng thời Lý thường được giới nghiên cứu mô tả với thân tròn mảnh, uốn khúc đều đặn như những làn sóng, đầu có mào, miệng ngậm ngọc. Các thời sau, rồng mập khoẻ hơn, có sừng, có vảy, dáng uy nghiêm dần. Nhưng chỉ nhìn hình rồng thì không đủ để xác định niên đại một món đồ.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Rồng có mặt ở khắp nơi trong di tích Việt, từ bậc thềm cung điện tới đầu dư đình làng. Hôm nay mình đưa ra những nét chính mà người xem có thể nhận ra, và cũng nói thẳng giới hạn của cách nhìn ấy.
Rồng thời Lý: mảnh mai và uốn khúc
Rồng thời Lý được mô tả nhiều nhất trong sách vở về mỹ thuật Việt. Nét hay được nhắc là thân tròn, thon dài như thân rắn, uốn thành nhiều khúc đều đặn, nhỏ dần về phía đuôi.
Đầu rồng có một chiếc mào dài như ngọn lửa vươn ra trước, miệng há ngậm một viên ngọc. Toàn thân toát lên vẻ mềm mại, thanh thoát hơn là dữ dằn.
Những hình rồng này gặp trên bệ tượng, bia đá, gạch trang trí, và nhiều hiện vật khảo cổ của thời ấy. Muốn thấy tận mắt, cách tốt nhất là vào bảo tàng lịch sử, nơi hiện vật được ghi niên đại rõ ràng.
Người làm nghề hay khen rồng Lý ở nhịp uốn: mỗi khúc cong đều, liền, như một dòng chảy, rất khó làm trên đá.
Những thời sau: mập khoẻ và uy nghiêm dần
Sang những thời sau, rồng nhìn chung được tạc khoẻ khoắn hơn, thân mập hơn, xuất hiện sừng, vảy rõ hơn, móng vuốt mạnh hơn. Mỗi thời có những nét riêng mà giới nghiên cứu phân tích kỹ.
Một hiện vật hay được nhắc là đôi rồng đá ở bậc thềm điện Kính Thiên trong khu Hoàng thành Thăng Long, thường được xếp vào thời Lê sơ. Rồng ở đây to, uy nghi, thân uốn theo bậc thềm.
Rồng cung đình các thời cuối, như ở kiến trúc Huế, có nhiều chi tiết, mây lửa bao quanh, và hay gắn với những quy định về số móng, vị trí.
Với người xem thường, chỉ cần nắm hướng chung: từ thanh mảnh tới khoẻ khoắn, từ mềm tới uy. Chi tiết từng thời nên đọc ở sách chuyên môn và xem ở bảo tàng.
Rồng đình làng: tự do hơn tất cả
Rồng ở đình làng là một thế giới khác. Người thợ làng không bị ràng buộc bởi quy định cung đình, nên rồng có khi đầu rồng thân lá, có khi rồng mẹ dẫn đàn rồng con, có khi rồng quấn với người.
Có những con rồng mặt ngộ nghĩnh, mắt lồi, như một nhân vật trong truyện cười. Có con rồng hoá thành cành lá uốn lượn khắp tấm cốn.
Vì thế dùng hình rồng đình làng để đoán niên đại càng khó, vì mỗi phường thợ có một tay nghề và một thói quen riêng.
Nhưng chính sự tự do ấy làm rồng đình làng được yêu. Nó là rồng của người làng, không phải rồng của triều đình.
Vì sao không nên tự định niên đại bằng hình rồng?
Hình rồng các thời từng được chép đi chép lại, nhất là trong những đợt trùng tu. Một mảng chạm làm ở thời sau có thể chép kiểu rồng thời trước.
Thị trường đồ cổ có rất nhiều món phỏng cổ, làm theo hình rồng thời Lý, thời Trần để bán giá cao. Người bán có thể kể rất hay về con rồng ấy.
Xác định niên đại cần nhiều yếu tố: chất liệu, kỹ thuật, bối cảnh phát hiện, hồ sơ nguồn gốc, đối chiếu với hiện vật đã biết. Đó là việc của người có chuyên môn.
Hình rồng là một manh mối thú vị để hiểu, không phải con dấu để kết luận.
Tập nhìn rồng ở bảo tàng và di tích
Cách học tốt nhất là đi bảo tàng lịch sử và đứng lâu trước những hiện vật có rồng đã được ghi niên đại. Đi lần lượt theo thời gian, bạn sẽ thấy hình rồng đổi dần.
Mang theo sổ, ký hoạ nhanh đường uốn thân rồng, hình mào, hình sừng. Không cần đẹp, chỉ cần ghi được dáng. Ký hoạ buộc mắt bạn nhìn kỹ hơn chụp ảnh.
Sau đó ra di tích, thử áp dụng, rồi đối chiếu với bảng giới thiệu. Có lúc bạn đoán đúng, có lúc sai, cả hai đều dạy bạn.
Lần tới đi qua một bậc thềm có rồng đá, bạn thử dõi theo một khúc uốn từ đầu tới đuôi. Bạn sẽ cảm được nhịp tay của người tạc.
Rồng trong tay người làm tượng hôm nay
Nhiều xưởng đá, xưởng gỗ hôm nay vẫn làm rồng theo mẫu các thời cho công trình tâm linh, trùng tu. Thợ giỏi phải hiểu từng kiểu rồng chứ không trộn lẫn.
Một lỗi hay gặp là ghép đầu rồng thời này với thân rồng thời kia, hoặc làm rồng quá nhiều chi tiết trên một chỗ chỉ nhìn từ xa.
Người đặt làm rồng cho công trình nên hỏi rõ mẫu rồng theo thời nào, vì sao chọn, và yêu cầu xem phác thảo trước.
Rồng là hình quen thuộc nhất mà cũng dễ làm sai nhất, chính vì ai cũng tưởng mình đã biết nó.
Câu hỏi thường gặp
Rồng thời Lý có sừng không?
Rồng thời Lý thường được mô tả với mào lửa ở đầu, thân tròn mảnh uốn khúc. Về các chi tiết như sừng, chân, móng, nên tham khảo sách chuyên khảo và hiện vật bảo tàng, vì mỗi hiện vật có thể khác nhau.
Rồng năm móng có phải chỉ dành cho vua?
Ở nhiều thời kỳ phong kiến có quy định về hình rồng và số móng gắn với vua chúa, nhưng chi tiết khác nhau theo từng thời và không phải lúc nào cũng được áp dụng chặt. Đây là chuyện nên đọc ở tài liệu sử học chuyên sâu.
Rồng Việt khác rồng Trung Hoa thế nào?
Hai bên có chung nguồn hình tượng và ảnh hưởng qua lại. Nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra những nét riêng của rồng Việt ở từng thời, nhất là rồng thời Lý và rồng đình làng, nhưng không nên rút thành một công thức đơn giản.
Ở đâu xem rồng đá đẹp ở Hà Nội?
Khu Hoàng thành Thăng Long với bậc rồng điện Kính Thiên và Bảo tàng Lịch sử quốc gia là hai nơi dễ tiếp cận. Nên kiểm tra giờ mở cửa trước khi đi.
Vẽ rồng hay tạc rồng nên học từ đâu?
Nên bắt đầu bằng ký hoạ hiện vật thật ở bảo tàng và di tích, đọc sách về hoa văn truyền thống, và nếu theo nghề thì học trực tiếp từ thợ có kinh nghiệm trùng tu.
