Người làm tượng lâu năm hay hỏng ba chỗ: bàn tay vì rung của búa hơi và máy mài, cổ tay và khuỷu tay vì những động tác lặp đi lặp lại, và cái lưng vì nâng khối nặng sai cách và cúi lâu. Giữ được chúng nhờ có dụng cụ nâng, bàn làm việc đúng tầm, giới hạn thời gian dùng máy rung, nghỉ giải lao đều đặn, và đi khám sớm khi có dấu hiệu tê, đau.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình nói về thứ quý nhất của người làm nghề: chính cơ thể họ. Một nhà điêu khắc có thể thay đục, thay máy, nhưng không thay được đôi tay.
Rung tay: cái giá của búa hơi và máy mài
Cầm búa hơi, máy mài, máy cưa nhiều giờ mỗi ngày qua nhiều năm, rung động truyền vào bàn tay có thể làm tổn thương mạch máu nhỏ và dây thần kinh ở ngón tay.
Dấu hiệu thường gặp là tê bì, kim châm ở ngón tay, ngón tay trắng bệch khi gặp lạnh rồi đỏ lên khi ấm lại, cầm nắm vụng về hơn. Ở giai đoạn muộn, tổn thương có thể không hồi phục.
Cách phòng là giới hạn thời gian dùng máy rung mỗi ngày, chia nhỏ thành nhiều đợt, chọn máy có chống rung, bảo dưỡng máy, thay lưỡi đục, đĩa khi mòn vì dụng cụ cùn làm rung nhiều hơn.
Giữ tay ấm khi làm việc trong thời tiết lạnh, đeo găng phù hợp, và không nắm máy quá chặt. Nắm vừa đủ để điều khiển.
Hút thuốc làm co mạch máu nhỏ ở đầu ngón tay, cộng thêm rung động là hai lực cùng phía. Đây là một lý do nữa để người dùng máy rung lâu năm cân nhắc bỏ thuốc.
Cổ tay, khuỷu tay và vai
Gõ vồ, đẩy đục, vuốt đất, chà nhám là những động tác lặp lại hàng nghìn lần mỗi ngày. Lâu dần, gân và dây thần kinh ở cổ tay, khuỷu tay bị quá tải.
Dấu hiệu là đau nhói khi cầm nắm, tê ngón tay về đêm, đau mặt ngoài khuỷu khi xoay tay, đau vai khi giơ tay lên cao làm việc trên tượng lớn.
Hãy đổi tay, đổi động tác, đổi việc trong ngày. Sau một giờ đục, chuyển sang việc khác như vẽ, mài đục, dọn dẹp, để nhóm cơ ấy nghỉ.
Dùng dụng cụ sắc, cán vừa tay. Đục cùn buộc bạn dùng lực nhiều hơn, cổ tay chịu nhiều hơn. Mài đục cũng là chăm cổ tay.
Với tượng lớn phải làm trên cao, hãy dựng giàn để đứng ngang tầm chỗ đang làm thay vì giơ tay quá đầu hàng giờ. Vai là khớp rất dễ tổn thương khi phải giữ tay cao lâu, và đau vai thường kéo dài rất dai dẳng.
Cái lưng: nâng bằng chân và bằng máy
Khối đá, khúc gỗ, bao đất, khuôn thạch cao đều nặng. Cúi lưng nâng chúng lên bằng sức lưng là cách nhanh nhất để đau lưng kéo dài.
Nguyên tắc nâng là đứng sát vật, gập gối, giữ lưng thẳng, ôm vật sát người, đứng lên bằng sức chân, không vặn người khi đang nâng.
Nhưng với vật thật nặng, đừng nâng bằng người. Dùng pa lăng, xe đẩy, đòn bẩy, con lăn, hoặc ít nhất hai người. Xưởng đá nào cũng nên có một cái pa lăng và một chiếc xe đẩy chắc.
Người làm nghề lâu năm hay nói câu: khối đá không vội, cái lưng của mình mới cần được thương.
Bàn làm việc đúng tầm
Phần lớn thời gian làm tượng là đứng hoặc ngồi trước tượng. Nếu tượng quá thấp, bạn phải cúi suốt ngày. Nếu quá cao, bạn phải giơ tay, nhón chân.
Bàn xoay có thể nâng hạ, hoặc kê thêm bục, giúp đưa phần đang làm về ngang tầm ngực, tầm mắt. Với tượng lớn, giàn giáo có nhiều tầng giúp bạn đứng đúng tầm từng phần.
Khi ngồi làm chi tiết nhỏ, chọn ghế cao vừa, có chỗ tì chân, để lưng không gập.
Đứng lâu trên nền xi măng cứng mỏi chân và lưng. Một tấm thảm cao su dày dưới chân là món đầu tư rẻ mà đỡ rất nhiều.
Nghỉ ngơi, khởi động và mắt
Làm tượng dễ cuốn người ta vào nhiều giờ liền không ngẩng lên. Hãy đặt nhịp nghỉ, cứ một khoảng thời gian lại đứng dậy, vươn vai, xoay cổ tay, nhìn ra xa.
Nhìn ra xa còn tốt cho mắt, vì mắt phải nhìn gần chi tiết lâu sẽ mỏi. Và như mình đã nói nhiều lần, lùi ra xa cũng là cách nhìn tượng đúng.
Khởi động nhẹ cổ tay, vai, lưng trước khi làm việc nặng, như người chơi thể thao khởi động trước trận.
Ngủ đủ, ăn uống đủ cũng là an toàn xưởng. Người mệt mỏi dễ trượt đục, dễ lơ đễnh với máy mài.
Đi khám sớm và làm nghề lâu
Đau, tê, mỏi kéo dài không phải là chuyện bình thường của nghề mà phải chịu. Đó là cơ thể đang báo động. Đi khám sớm, nói rõ với bác sĩ công việc của mình.
Bác sĩ, chuyên gia phục hồi chức năng có thể hướng dẫn bài tập, cách điều chỉnh động tác phù hợp với từng người.
Nhiều nhà điêu khắc làm nghề tới tuổi rất cao. Họ không phải người không bao giờ đau, mà là người biết nghe cơ thể sớm và thay đổi cách làm.
Lần tới đứng trước một bức tượng, bạn thử nghĩ tới đôi tay đã làm ra nó, và mong đôi tay ấy vẫn còn khoẻ để làm thêm nhiều bức nữa.
Câu hỏi thường gặp
Ngón tay trắng bệch khi lạnh có phải do rung máy không?
Có thể là một dấu hiệu của tổn thương do rung ở người dùng máy rung lâu năm, nhưng cũng có những nguyên nhân khác. Hãy đi khám và nói rõ với bác sĩ về công việc của mình.
Đeo găng chống rung có đủ bảo vệ không?
Găng chống rung giảm được một phần rung động, nhưng không đủ để thay việc giới hạn thời gian dùng máy, chọn máy ít rung và bảo dưỡng dụng cụ.
Người làm tượng nên tập thể dục gì?
Những bài giúp lưng và vai khoẻ, bài kéo giãn cổ tay, cẳng tay thường có ích. Nên hỏi chuyên gia phục hồi chức năng để có bài phù hợp với cơ thể và tình trạng của mình.
Nâng khối đá bao nặng thì phải dùng máy?
Không có con số chung cho mọi người, tuỳ sức, tư thế và hình dáng vật. Nguyên tắc an toàn là nếu phải gồng hay nín thở mới nâng nổi, hãy dùng dụng cụ hoặc gọi thêm người.
Đau lưng khi làm tượng có nên tự xoa bóp, dán cao không?
Có thể giúp dễ chịu tạm thời, nhưng nếu đau kéo dài, lan xuống chân, tê bì, hãy đi khám để được chẩn đoán đúng, đừng chỉ tự chữa.
