Với nắng gắt, mưa nhiều, mùa nồm ẩm, gió bão và hơi mặn ven biển, tượng ngoài trời ở Việt Nam bền nhất khi làm bằng đồng đúc, đá đặc chắc hoặc thép không gỉ. Tượng composite giả đồng, tượng xi măng đắp và tượng gỗ để trần thường xuống cấp nhanh hơn nhiều. Và thiết kế cho nước thoát, cho gió qua cũng quan trọng không kém chính chất liệu.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Đi một vòng các công viên, khu du lịch, bạn sẽ thấy những bức tượng mới vài năm đã bạc màu, nứt, gãy tay. Hôm nay mình nói vì sao, để người đặt tượng chọn đúng từ đầu.
Khí hậu Việt Nam thử thách tượng thế nào?
Nắng nhiệt đới mang nhiều tia cực tím, làm bạc màu sơn, làm giòn nhựa, làm khô nứt gỗ. Mặt tượng hướng tây chịu nắng chiều gắt nhất.
Mưa nhiều và độ ẩm cao kéo theo rêu, nấm, mục gỗ, gỉ sắt. Mùa nồm miền Bắc, mặt tượng đọng nước gần như suốt ngày.
Ven biển có hơi muối, ăn mòn kim loại nhanh, kể cả thép thường và một số loại đồng kém chất lượng. Muối thấm vào đá xốp, kết tinh và làm bong mặt.
Và gió bão miền Trung, miền Bắc đẩy những bức tượng có dáng vươn rộng, tán lớn với lực rất mạnh. Tượng lắp không chắc có thể gãy, đổ.
Cộng tất cả lại, một bức tượng đứng ngoài trời ở Việt Nam chịu thử thách nặng hơn nhiều so với cùng bức tượng ấy đứng ở một nước ôn đới khô ráo. Những mẫu tượng hay bảng chất liệu chép từ nước ngoài không phải lúc nào cũng dùng được nguyên ở đây.
Đồng và đá: hai lựa chọn bền nhất
Đồng đúc chịu thời tiết rất tốt. Mặt đồng đổi màu theo thời gian như mình đã kể, nhưng thân kim loại bền hàng trăm năm nếu có bảo dưỡng và có khung, thoát nước đúng.
Đá đặc chắc như đá xanh, đá hoa cương chịu nắng mưa tốt. Cẩm thạch đẹp nhưng sợ axit trong mưa ô nhiễm và phân chim. Sa thạch mềm dễ phong hoá hơn.
Hai chất liệu này đắt hơn, làm lâu hơn, nhưng tính trên số năm đứng ngoài trời thì thường lại rẻ.
Thép không gỉ là lựa chọn hiện đại cho tượng có hình khối phẳng, đường nét gọn, bề mặt sáng. Ven biển cần chọn đúng loại thép chịu mặn.
Composite giả đồng và xi măng: rẻ mà ngắn ngày
Tượng composite, tức nhựa có sợi gia cường, đổ khuôn rồi sơn giả đồng, giả đá, làm nhanh và rẻ. Mới đặt trông rất giống.
Nhưng dưới nắng nhiệt đới, lớp sơn bạc màu, phấn hoá sau vài năm, có chỗ bong lộ lớp nhựa bên dưới. Nhựa giòn dần, tượng dễ nứt khi va chạm.
Tượng xi măng đắp trên cốt thép thì rẻ và làm tại chỗ được. Nhưng nếu lớp vữa phủ cốt mỏng, nước thấm vào làm cốt gỉ, gỉ nở ra làm vữa nứt và bong từng mảng, lộ thép.
Hai loại này vẫn có chỗ dùng, như tượng tạm cho sự kiện, tượng trong nhà, hoặc khi ngân sách thật hạn chế. Chỉ cần người đặt hiểu rõ tuổi thọ và chi phí bảo dưỡng.
Điều đáng tránh nhất là sơn giả đồng rồi giới thiệu như tượng đồng. Vài năm sau sơn bong, người dân nhìn thấy lớp nhựa trắng bên dưới, và cái mất đi không chỉ là bức tượng mà cả lòng tin.
Gỗ ngoài trời: đẹp nhưng cần mái
Tượng gỗ để ngoài trời không che chắn sẽ nứt, xám màu, mục chân sau vài mùa mưa. Mối mọt tấn công phần chạm đất.
Nếu muốn tượng gỗ ngoài trời, hãy chọn gỗ chịu thời tiết, đặt dưới mái che hoặc hiên, kê cao khỏi đất bằng chân đá, và bảo dưỡng định kỳ.
Tượng nhà mồ Tây Nguyên là ví dụ gỗ ngoài trời, nhưng như mình đã kể, chúng được làm với ý nghĩa sẽ trở về với rừng.
Với tượng công cộng cần bền lâu, gỗ thường không phải lựa chọn hợp lý trừ khi có mái che chắc chắn.
Thiết kế cho nước thoát và gió qua
Mọi hốc ngửa lên trời trên tượng đều là chỗ đọng nước: lòng bàn tay ngửa, nếp áo lõm, đỉnh mũ bằng, lòng đĩa trên tay. Người làm tượng ngoài trời nghiêng những mặt ấy một chút, hoặc khoan lỗ thoát kín đáo.
Lòng tượng rỗng phải có lỗ thoát nước ở điểm thấp nhất và lỗ thông hơi, để nước ngưng tụ bên trong không đọng lại.
Với gió, dáng tượng vươn rộng như cánh tay dang, vạt áo bay, cờ cầm tay cần khung bên trong chắc, mối nối được tính toán. Có những tượng phải bỏ bớt chi tiết bay vì lý do này.
Chân tượng gắn vào bệ phải neo đủ chắc cho bão lớn nhất mà vùng đó có thể gặp. Đây là việc của kỹ sư kết cấu, không phải chỉ của nhà điêu khắc.
Người đặt tượng nên hỏi gì?
Hãy hỏi người làm: chất liệu này đứng ngoài trời ở vùng này được bao lâu, cần bảo dưỡng những gì, bao lâu một lần.
Hỏi về khung bên trong, cách neo, đường thoát nước. Người làm cẩn thận sẽ có bản vẽ hoặc giải thích rõ ràng.
Hỏi về nơi đặt: hướng nắng, gần biển không, có cây rụng lá nhiều không, có nước mưa từ mái nhà đổ xuống không.
Lần tới thấy một bức tượng đã bạc màu, nứt tay trong công viên, bạn thử đoán xem nó làm bằng gì. Nhiều khi câu trả lời nằm ngay ở chỗ sơn bong ra.
Câu hỏi thường gặp
Tượng composite có dùng ngoài trời được không?
Dùng được trong một thời gian, nhưng lớp sơn và nhựa xuống cấp nhanh dưới nắng nhiệt đới. Cần sơn lại định kỳ và chấp nhận tuổi thọ ngắn hơn đồng, đá.
Tượng ven biển nên dùng chất liệu gì?
Đá đặc chắc, đồng đúc chất lượng tốt và thép không gỉ loại chịu mặn là những lựa chọn phổ biến. Mọi chi tiết sắt thép bên trong cũng phải chống ăn mòn, và cần rửa muối định kỳ.
Vì sao tượng xi măng hay nứt?
Thường do lớp vữa phủ cốt thép quá mỏng hoặc có vết nứt nhỏ cho nước thấm vào, thép gỉ nở ra làm vữa nứt và bong. Co ngót khi khô và giãn nở nhiệt cũng góp phần.
Có nên sơn phủ tượng đá ngoài trời không?
Thường là không nên, vì lớp sơn giữ ẩm bên trong đá và bong ra loang lổ. Đá tốt tự chịu được thời tiết, chỉ cần làm sạch nhẹ và giữ thoát nước.
Tượng ngoài trời có cần bảo hiểm hay quản lý riêng không?
Tượng công cộng nên có đơn vị quản lý rõ ràng, hồ sơ và kế hoạch bảo dưỡng. Chuyện bảo hiểm tuỳ chủ sở hữu và quy định từng nơi, nên hỏi đơn vị chuyên môn.
