Tạc đá bằng tay đi qua ba nhóm đục chính: đục nhọn để bóc những lớp đá lớn, đục răng để tạo hình và làm đều bề mặt, đục dẹt để hoàn thiện, rồi tới dũa và đá mài. Thợ đá luôn đục nghiêng chứ không đục thẳng vào mặt đá, vì nhát đục thẳng làm dập đá từ bên trong, để lại những vết trắng không mài đi được.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình đứng cạnh một người thợ đá, nghe tiếng búa, nhìn từng loại đục. Tạc đá chậm hơn tạc gỗ nhiều, và chính sự chậm ấy dạy người làm một kiểu kiên nhẫn rất riêng.
Vẽ lên đá rồi lại vẽ lại
Trước khi ra búa, thợ vẽ hình lên các mặt khối đá bằng bút chì dầu hay than. Nhưng khác với gỗ, nét vẽ trên đá biến mất ngay sau mấy nhát đục đầu tiên, vì cả mặt đá vừa vẽ đã bị bóc đi.
Vì thế thợ đá vẽ lại liên tục. Bóc xong một lớp, họ lau sạch bụi, kẻ lại đường trục giữa, đánh dấu lại vị trí mắt, vai, đầu gối, rồi mới đục tiếp.
Đường trục giữa là thứ quan trọng nhất. Nó chạy từ đỉnh đầu xuống giữa hai chân, giúp tượng không bị lệch sang một bên khi khối đá cứ nhỏ dần.
Người mới hay quên vẽ lại, cứ đục theo cảm giác. Tới khi phát hiện tượng nghiêng thì khối đá đã không còn đủ để sửa.
Đục nhọn: bóc vỏ khối đá
Đục nhọn có mũi như cây đinh lớn. Thợ đặt mũi nghiêng trên mặt đá rồi gõ búa, đá vỡ ra thành những mảnh nhỏ phía trước mũi đục. Mỗi nhát chỉ lấy đi một ít, nhưng lực tập trung nên đi được sâu.
Thợ di chuyển đục thành những đường song song, để lại trên mặt đá những rãnh như luống cày. Rồi họ đổi hướng, đục chéo qua các rãnh cũ, khối đá cứ thế hạ dần.
Đây là bước phác khối, giống như rìu với gỗ. Mục tiêu là đưa khối đá về gần hình tượng, vẫn chừa một lớp dày cho các bước sau.
Người mới hay muốn đục to ngay để nhanh, đặt đục quá đứng và nện búa quá mạnh. Kết quả là những mảng đá vỡ lớn ngoài ý muốn, có khi vỡ luôn vào chỗ cần giữ.
Đục răng: đưa khối về đúng hình
Đục răng có lưỡi bản rộng chia thành nhiều răng nhỏ như cái lược. Mỗi nhát đục để lại những vệt song song nhỏ, và lấy đi lớp đá đều hơn đục nhọn.
Thợ dùng đục răng để làm khối tròn, để chuyển mặt này sang mặt khác, để tìm hình. Các vệt răng đan chéo nhau giúp người làm thấy rõ độ cong của mặt đá dưới ánh sáng.
Trên nhiều pho tượng đá, bạn vẫn thấy dấu đục răng còn để lại ở phần đế hay phần lưng. Đó không phải chưa làm xong mà nhiều khi là chủ ý giữ lại dấu nghề.
Đục răng cũng ít làm dập đá hơn vì lực chia ra nhiều răng. Đây là cây đục người thợ dùng lâu nhất trong một pho tượng.
Đục dẹt, dũa và đá mài: tới lớp da
Đục dẹt có lưỡi phẳng, dùng để làm mặt phẳng, cắt cạnh, tạo những đường nét rõ như mép áo, khoé mắt. Đẩy nhẹ với búa nhỏ, nó gọt từng lớp mỏng.
Sau đục là dũa đá, những thanh kim loại có răng thô mịn khác nhau, cong thẳng đủ kiểu để vào các hốc. Dũa xoá dấu đục, làm mặt đều.
Cuối cùng là mài, từ đá mài thô tới mịn, thường làm ướt để bớt bụi và để mặt đá mịn hơn. Muốn bóng thì đánh tiếp với bột đánh bóng.
Không phải tượng nào cũng mài tới cùng. Người làm chọn mức hoàn thiện cho từng phần, có khi mặt mịn như da mà tóc vẫn để vết đục răng.
Vết dập trắng: kẻ thù trên đá cẩm thạch
Khi nhát đục đập thẳng vuông góc vào đá cẩm thạch, lực không làm vỡ mặt đá ngay mà truyền vào trong, làm những tinh thể nhỏ bên dưới bị nứt vụn. Kết quả là một đốm trắng đục nằm dưới bề mặt.
Đốm ấy không mài đi được, vì nó nằm sâu. Mài tới đâu nó vẫn hiện ra tới đó. Trên một khuôn mặt tượng trắng, một đốm như vậy là thảm hoạ.
Vì thế thợ đá luôn giữ đục nghiêng, càng gần lớp hoàn thiện càng nghiêng nhiều và gõ càng nhẹ. Ở lớp cuối, họ bỏ búa, chuyển sang dũa và mài hẳn.
Đây là một trong những chi tiết chỉ người đứng xưởng đá mới để ý, nhưng nó giải thích vì sao tạc đá tốn thời gian như vậy.
Thớ đá và tư thế người thợ
Đá không có thớ rõ như gỗ, nhưng vẫn có hướng vân, hướng lớp. Đục theo hướng lớp thì đá bong đều, đục ngang thì dễ vỡ thành mảng. Thợ lâu năm nhìn mặt vỡ đầu tiên là biết hướng nào thuận.
Tư thế người thợ cũng quan trọng. Cầm đục bằng tay không thuận, nắm vừa đủ chặt, cổ tay mềm. Cầm búa chủ yếu dùng cổ tay và cẳng tay chứ không vung cả vai, để giữ nhịp đều suốt nhiều giờ.
Nhịp búa đều là dấu của thợ giỏi. Đứng xa nghe tiếng búa, người trong nghề đoán được thợ đang ở bước nào: tiếng nặng thưa là bóc khối, tiếng nhẹ dày là đang tạo hình.
Lần tới đi qua một làng đá, bạn thử đứng nghe một lúc. Tiếng búa kể cho bạn nghe phần lớn câu chuyện của pho tượng.
Câu hỏi thường gặp
Búa tạc đá khác búa thường thế nào?
Búa tạc đá thường có đầu nặng vừa, cán ngắn, mặt búa phẳng hoặc hơi vồng để gõ chính xác vào đầu đục. Thợ hay có hai ba búa nặng nhẹ khác nhau cho từng bước, búa nặng để bóc khối, búa nhẹ để làm chi tiết.
Tạc đá có cần đồ bảo hộ gì?
Tối thiểu là kính bảo hộ chống mảnh văng, khẩu trang lọc bụi mịn đúng chuẩn, găng tay vừa tay và giày mũi cứng. Khi dùng máy thì thêm chụp tai và che chắn kỹ hơn.
Đục đá có phải mài lại không?
Có. Mũi đục nhọn và răng đục mòn dần khi đục, cần mài lại thường xuyên. Đục mòn làm đá vỡ không đều và tốn sức hơn nhiều.
Tạc đá bằng tay có còn ai làm không?
Vẫn có, nhất là ở khâu hoàn thiện và ở tượng có chi tiết tinh. Máy làm nhanh phần phác khối, nhưng tay thợ vẫn quyết định nét mặt, độ mềm của nếp áo và lớp bề mặt cuối cùng.
Vì sao tượng đá chạm khuôn mặt hay để làm sau cùng?
Vì khuôn mặt cần lớp đá dư để sửa và cần toàn khối đã đúng tỷ lệ. Làm mặt sớm thì khi chỉnh dáng đầu hay vai về sau dễ phải hy sinh luôn phần mặt đã làm.
