Gò đồng là dùng búa gõ lên một tấm đồng mỏng cho nó phồng lên, lõm xuống thành hình, thường gõ từ mặt sau để hình nổi ra mặt trước. Điêu khắc sắt hàn thì cắt, uốn những tấm và thanh thép rồi hàn lại với nhau thành khối. Cả hai lối đều dựng tượng từ tấm và thanh, không cần rót kim loại nóng chảy vào khuôn.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình rời lò đúc để tới với tiếng búa lách cách của thợ gò và tiếng xèo xèo của máy hàn. Hai nghề này cho ra những tượng nhẹ hơn, rỗng hơn, và có những vẻ đẹp đúc không làm được.
Gò đồng: kéo dãn kim loại bằng búa
Đồng là kim loại dẻo. Gõ búa lên một điểm, kim loại ở đó mỏng đi và dãn ra, tấm đồng phồng lên thành một vòm nhỏ. Gõ hàng nghìn nhát theo một trật tự, tấm phẳng biến thành mặt người, thân rồng, cánh hoa.
Thợ đặt tấm đồng lên một nền đủ mềm để kim loại có chỗ lún xuống: một bao cát, một khúc gỗ khoét lõm, hay một lớp nhựa đặc biệt được đun cho mềm rồi để nguội. Gõ từ mặt sau, hình nổi ra phía trước.
Sau đó lật tấm đồng lại, gõ từ mặt trước bằng những đục cùn đầu tròn, đầu dẹt để làm sắc đường nét, đẩy nền xuống, tạo chi tiết. Hai bước đi qua đi lại nhiều lần.
Ở Bắc Bộ, làng Đại Bái được biết tới từ lâu với nghề gò đồng, làm mâm, nồi, đồ thờ và cả tượng, phù điêu.
Đồng cứng dần khi gõ và cách làm mềm lại
Có một điều thợ gò nào cũng biết: gõ càng nhiều, đồng càng cứng và giòn. Tới một lúc, búa nảy lên, tấm đồng không chịu dãn nữa, gõ thêm là nứt.
Khi đó thợ nung tấm đồng tới đỏ sẫm bằng lửa than hoặc đèn khò, rồi để nguội. Kim loại mềm trở lại, gõ tiếp được. Với một tấm gò sâu, việc này lặp lại rất nhiều lần.
Nung đều là chuyện tay nghề. Nung quá có thể làm đồng chảy mỏng chỗ nhọn, nung thiếu thì chỗ đó vẫn cứng.
Nhìn một bức phù điêu gò đồng sâu, bạn có thể hình dung những vòng lửa đã đi qua nó, xen giữa những lượt búa.
Tượng lớn bằng đồng gò: nhẹ mà vẫn đứng vững
Vì là tấm mỏng, tượng gò nhẹ hơn tượng đúc cùng kích thước rất nhiều. Nhờ thế mà có thể làm tượng rất lớn mà không cần lò đúc khổng lồ.
Tượng Nữ thần Tự do ở New York là ví dụ nổi tiếng: lớp vỏ ngoài làm từ những tấm đồng mỏng gò thành hình, gắn lên một bộ khung kim loại bên trong. Phần khung được thiết kế bởi kỹ sư Gustave Eiffel, người về sau làm tháp Eiffel.
Với tượng gò lớn, mỗi tấm được gò theo một mảnh của mẫu thạch cao lớn, rồi ghép lại bằng đinh tán hoặc hàn. Khung bên trong giữ hình, chịu gió.
Nhược điểm là vỏ mỏng dễ móp khi va chạm, nên tượng gò hay được đặt cao hoặc có rào bảo vệ.
Điêu khắc sắt hàn: xây tượng như xây nhà
Từ thế kỷ hai mươi, nhiều nhà điêu khắc bắt đầu làm tượng bằng thép tấm, thép thanh, cả những mẩu sắt vụn, cắt rồi hàn lại. Tượng không còn là một khối liền mà có thể là những đường thẳng, những mảng phẳng đan nhau trong không gian.
Kỹ thuật cần có là cắt kim loại bằng máy cắt hay khò, uốn bằng búa, đe, kìm, máy uốn, và hàn bằng hồ quang điện hay hàn khí. Đây là vùng giao với nghề cơ khí.
Ưu điểm là làm nhanh, chi phí vật liệu thấp, làm được những dáng dang rộng, mảnh, bay mà đá hay đồng đúc khó làm. Nhiều tượng ngoài trời hiện đại ở công viên, khuôn viên công sở là thép hàn.
Thép thường để ngoài trời sẽ gỉ, nên phải sơn phủ, mạ kẽm, hoặc dùng loại thép chịu thời tiết tạo lớp gỉ bảo vệ đều màu nâu đỏ, hay thép không gỉ.
An toàn khi gò và hàn
Gò đồng ồn và lặp lại. Tiếng búa trên kim loại cả ngày làm hại tai, nên phải có nút tai hoặc chụp tai. Cổ tay, khuỷu tay chịu lực lặp lại cũng cần nghỉ đúng nhịp.
Hàn tạo ánh hồ quang rất mạnh, nhìn trần có thể bỏng mắt, đau rát vài giờ sau. Phải đeo mặt nạ hàn có kính lọc đúng loại, và những người đứng gần cũng phải được che chắn.
Khói hàn có hại, nhất là khi hàn trên kim loại mạ kẽm hay có sơn cũ, có thể gây sốt, khó thở. Phải làm nơi thông gió tốt, có quạt hút, và mài sạch lớp mạ, lớp sơn ở chỗ hàn trước.
Tia lửa hàn bay xa và có thể làm cháy mùn cưa, giẻ, vải. Xưởng hàn phải dọn sạch vật dễ cháy và có bình chữa cháy trong tầm tay.
Đọc ra một tượng gò hay tượng hàn
Tượng gò thường có bề mặt lượn sóng mềm, dấu búa li ti như vảy, và mép tấm đồng mỏng ở những chỗ ghép. Gõ vào nghe tiếng mỏng, vang.
Tượng sắt hàn thường lộ rõ những đường hàn, những mảng phẳng gặp nhau ở góc, những thanh kim loại thẳng. Nhiều tác giả cố ý để lộ đường hàn như một phần ngôn ngữ của tác phẩm.
Tượng đúc thì dày, đặc tiếng hơn, bề mặt có thể chép mọi vết nặn mềm của đất.
Lần tới đi qua một bức tượng kim loại, bạn thử gõ nhẹ bằng đốt ngón tay, nếu được phép. Tiếng vang kể cho bạn nghe nó được làm bằng lò hay bằng búa.
Câu hỏi thường gặp
Gò đồng khác chạm đồng thế nào?
Gò là đẩy kim loại thành khối bằng búa, thường từ mặt sau, làm hình phồng lên. Chạm là dùng đục nhỏ làm đường nét, hoa văn trên mặt trước. Trong một tác phẩm, hai việc thường đi cùng nhau.
Người mới có tự tập gò đồng ở nhà được không?
Có thể tập với tấm đồng mỏng, búa đầu tròn và một bao cát, bắt đầu từ những hình đơn giản như chiếc lá. Cần chụp tai, găng tay và cẩn thận với mép kim loại sắc.
Tượng sắt hàn để ngoài trời bao lâu thì gỉ?
Thép thường không được bảo vệ có thể gỉ chỉ sau vài trận mưa. Tượng ngoài trời cần sơn phủ tốt, mạ, hoặc dùng loại thép thích hợp, và cần kiểm tra lớp bảo vệ định kỳ.
Có thể gò bằng nhôm hay thép không?
Nhôm mềm, gò được nhưng dễ rách nếu không quen. Thép cứng hơn đồng nhiều, gò rất mất sức và thường chỉ gò những hình đơn giản, nên đồng vẫn là kim loại được ưa cho gò nghệ thuật.
Khói hàn có nguy hiểm thật không?
Có. Hít khói hàn thường xuyên không được bảo vệ có thể ảnh hưởng tới phổi, và khói từ kim loại mạ kẽm có thể gây sốt cấp. Thông gió, quạt hút và mặt nạ phù hợp là bắt buộc.
